Ένας από τους σημαντικότερους λαογράφους της χώρας μας υπήρξε ο Ηλίας Πετρόπουλος. Ένας άνθρωπος που διάβαζε, έγραφε και στο τέλος κατέληγε στη φυλακή. Τα βιβλία του πολλά και οι θεματολογίες τους ποικίλες. Από μελέτες για την φασολάδα μέχρι εγχειρίδια για κλέφτες. Από λεξικά της αργκό των ομοφυλοφίλων, τα λεγόμενα καλιαρντά, μέχρι μελέτες για την ιστορία της φουστανέλας. Ένας τόσο βαθύς γνώστης της ελληνικής παράδοσης δε θα μπορούσε να κάνει αλλιώς, παρά να ασχοληθεί και με το Ρεμπέτικο. Ένα είδος μουσικής που αγαπούσε πολύ και ο ίδιος. Ένα είδος μουσικής που άκουγαν οι περιθωριοποιημένοι, αυτοί δηλαδή που πάντα γοήτευαν τον Ηλία Πετρόπουλο. Ένα είδος μουσικής που κυνηγήθηκε και από την δεξιά και από την επίσημη αριστερά. Όπως ακριβώς και ο Ηλίας Πετρόπουλος. Ας διαβάσουμε λοιπόν ένα από τα πολλά κείμενα του για το Ρεμπέτικο.
Βραδιές Ρεμπέτικου Τραγουδιού, του Ηλία Πετρόπουλου.
Από το πρόγραμμα του Κέντρου ΚΥΤΤΑΡΟ, 1972
Τὰ ρεμπέτικα τραγούδια εἶναι τραγούδια τῆς καρδιάς. Καὶ μόνον ὅποιος τὰ πλησιάζει μὲ ἁγνὸ αἴσθημα τὰ νιώθει καὶ τὰ χαίρεται. Γιατὶ ἡ καρδιὰ μὲ καρδιὰ μετριέται. Τὰ ρεμπέτικα τραγούδια τὰ ἀγάπησε πολὺ ὁ ἑλληνικὸς λαός. Ὅμως τὰ ρεμπέτικα τραγούδια παραμένουν ἡ ἄγνωστη γῆ τῆς λαογραφίας μας — ἀφοῦ ἐγράφησαν τόσο λίγα γιὰ τὰ σπουδαῖα καὶ ὄντως ὡραῖα αὐτὰ ἄσματα, ὥστε τὸ θέμα νὰ εἶναι καὶ σήμερα οὐσιαστικὰ παρθένο. Ἡ συζήτηση γιὰ τὰ ρεμπέτικα τραγούδια ἄρχισε πρὶν εἴκοσι πέντε χρόνια ἀπὸ τὶς στήλες τοῦ Ριζοσπάστη, ἀλλὰ τότε ἐλάχιστοι δέχονταν τὴν ἀξία καὶ τὴν ὡραιότητά τους. Οἱ ἐχθροὶ τους ἦταν πανίσχυροι. Τὸ 1948 πρῶτος ὁ Μάνος Χατζιδάκις εἶχε τὸ κουράγιο νὰ δώσει μιὰ διάλεξη, ὅπου μὲ λόγια ἐγκάρδια ὑποστήριξε τὸ ρεμπέτικο τραγούδι.
Κάπως ἄλλιως εἶναι τὰ πράγματα σήμερα. Οἱ νέοι συνθέτες ἐδιδάχθησαν οὐκ ὀλίγα ἀπὸ τὸ λιτὸ ἐκφραστικὸ πάθος τῶν ρεμπέτικων τραγουδιῶν καὶ τὸν κρυστάλλινο ἦχο τῶν μπουζουκιῶν. Ἀλλὰ, γιατί τὸ ἀποτέλεσμα προηγήθηκαν δεινὲς μάχες, καὶ γιὰ μιὰ εἰσιὲτὶ φορὰ ἀπεδείχθη πόσον ἐπιφανειακὲς εἶναι οἱ συζητήσεις καὶ οἱ ἄμυνες τῶν γενναίων στὴν ψυχή. Ὁ Φοίβος Ἀνωγειανάκης ἔγραψε μία μονογραφία γιὰ τὸ ρεμπέτικο τραγούδι. Εἶχαν προηγηθῆ οἱ “Ἕξι Λαϊκὲς Ζωγραφιὲς” τοῦ Μάνου Χατζιδάκι. Ὁ Κ.Σ. Κώστας ἀπέδειξε ὅτι ὁ ταμπουράς (ἀδελφὸς τοῦ μπουζουκιού) εἶναι ἑλληνικώτατο μεσαιωνικὸ ὄργανο. Ἄλλες μελέτες γιὰ τὸ λαϊκὸ τραγούδι ἐδημοσίευσαν ὁ Τάσος Βουρνάς, ὁ Ντίνος Χριστιανόπουλος καὶ ὁ Ἐ. Μαχαίρας, ἐνῶ σχετικοὶ καθαρὲς ὑπῆρξαν ἀρκετὰ περιοδικὰ καὶ ἐφημερίδες. Παράλληλως, ὁ Μίκης Θεοδωράκης ξεκίνησε νὰ ἐκτελῇ ρεμπέτικα τραγούδια, ὁ δὲ Κώστας Ταχτσῆς ἔγραψε ἕνα κείμενο γιὰ τὸ ζεϊμπέκικο, τὸν ὁποῖον ὁ Γιάννης Τσαρούχης ἀποκαλεῖ Χορὸ τῶν Χορῶν.
Σιγὰ-σιγά, ὅλοι θυμήθηκαν τὶς παλιὲς χαλκογραφίες, ποὺ ἔδειχναν τὰ κλεφτόπουλα τοῦ 1821 νὰ παίζουν ταμπουρᾶ, καὶ τοὺς Ἕλληνες ζωγράφους τοῦ παρελθόντος αἰῶνος, ποὺ συχνὰ ζωγράφιζαν ἁπλοὺς ἀνθρώπους νὰ κρατοῦν μπουζούκι. Ἀκόμη θυμήθηκαν τὸ μπουζούκι τοῦ Ρῆγα Φεραίου καὶ τὸ μπουζούκι τοῦ στραηγοῦ Μακρυγιάννη, ποὺ ἀτόφιο σώζεται στὸ Ἐθνολογικὸ Μουσεῖο.
Πάντως οἱ λόγιοι ἦταν οἱ τελευταῖοι ποὺ κατενόησαν τὴν σημασία τοῦ ρεμπέτικου τραγουδιοῦ, γιατί αὐτὸ ἦταν ἀρκούντως λαϊκὸ, ὥστε μόνον οἱ λαϊκοὶ νὰ τὸ νιώθουν καὶ νὰ τὸ τραγουδοῦν καὶ νὰ τὸ ἀγαποῦν. Ὅσο γιὰ τοὺς μουσικολόγους καὶ τὴν περίφημη γενιὰ τοῦ ’30 ἔδειξαν, καὶ δείχνουν, μίαν ἀδιαφορία γιὰ τὸ ρεμπέτικο ποὺ κυρίως χαρακτηρίζει αὐτούς, παρὰ τὰ τραγούδια τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ.
Τὰ ρεμπέτικα τραγούδια εἶναι τὰ τραγούδια τῶν πληγωμένων ψυχῶν, τῶν ἁπλῶν, τῶν φτωχῶν, τῶν αἰσθαντικῶν, τῶν χωρὶς ἀνταπόκριση ἐρωτευμένων. Βέβαια τὰ ρεμπέτικα τραγούδια ἀνήκουν πιά στὸ παρελθόν. Ὑπῆρξαν ὅμως κάποτε ἡ παρηγορία μας. Ἦταν οἱ λευκοὶ ἄσπασμοι τῶν παραγκουπόλεων. Καὶ ἐξακολουθοῦν νὰ φαντάζουν σὰν μαγικὸς Λουλουδότοπος, θαμένος κάτω ἀπὸ σαράντα χρόνια πικρίας. Εἶθε, σύντομα τὰ ἑλληνόπουλα νὰ διδάσκονται στὸ σχολεῖο τὴν ἀπαράμιλλη ὡραιότητα τῶν ρεμπέτικων τραγουδιῶν.