Ο Jean-Paul Sartre δεν ήταν απλώς ένας φιλόσοφος· ήταν φωνή εποχής, πνευματικός
ηγέτης μιας γενιάς που πάλευε με το βάρος της ελευθερίας και της επιλογής. Η συμβολή του
στην υπαρξιστική φιλοσοφία, η έντονη κοινωνική και πολιτική του δράση, αλλά και τα
θεατρικά του έργα, ιδίως το «Κεκλεισμένων των Θυρών», αναδεικνύουν έναν διανοούμενο
που δεν έμεινε στη θεωρία, αλλά βούτηξε βαθιά στην ανθρώπινη ύπαρξη.
Ο Υπαρξισμός του Sartre
Στην καρδιά του υπαρξισμού του Sartre βρίσκεται η ριζική ιδέα ότι «η ύπαρξη προηγείται
της ουσίας». Ο άνθρωπος δεν έχει προκαθορισμένο νόημα ή «φύση». Αντιθέτως, είναι αυτό
που φτιάχνει ο ίδιος από τον εαυτό του, μέσα από τις πράξεις του. Αυτό δίνει στον άνθρωπο
απόλυτη ελευθερία, αλλά ταυτόχρονα και απόλυτη ευθύνη. Δεν μπορεί να ρίξει το φταίξιμο
σε Θεό, μοίρα ή κοινωνία – είναι ο ίδιος υπεύθυνος για ό,τι είναι.
Το άγχος, η «ναυτία» και η αίσθηση του κενού είναι υπαρξιακά αισθήματα που γεννιούνται
όταν ο άνθρωπος καταλαβαίνει ότι είναι μόνος μέσα στον κόσμο και πρέπει να επιλέξει. Ο
Sartre δεν έβλεπε την ελευθερία αυτή ως ευλογία, αλλά ως βάρος – «είμαστε
καταδικασμένοι να είμαστε ελεύθεροι».
Το Θέατρο ως Υπαρξιακή Αρένα
Η φιλοσοφία του Sartre δεν έμεινε στα βιβλία. Βρήκε θεατρική έκφραση, με πιο
χαρακτηριστικό παράδειγμα το έργο «Κεκλεισμένων των Θυρών» (Huis Clos/ No Exit). Τρεις
χαρακτήρες – ο Γκαρσέν, η Ινέζ και η Εστέλλα – βρίσκονται παγιδευμένοι σε ένα δωμάτιο,
μια «κόλαση» χωρίς φωτιά και βασανιστήρια. Η τιμωρία τους είναι απλή: είναι αναγκασμένοι
να συνυπάρχουν για πάντα. Και εκεί γεννιέται η διάσημη φράση: «Η κόλαση είναι οι άλλοι».
Αυτή η φράση δεν σημαίνει μίσος προς τους άλλους ανθρώπους, αλλά τονίζει πώς η
ύπαρξη των άλλων μάς καθρεφτίζει, μας εκθέτει, μας φυλακίζει σε ρόλους και προσδοκίες.
Ο άλλος άνθρωπος γίνεται ο «καθρέφτης» μέσα από τον οποίο ερμηνεύουμε τον εαυτό μας
– και πολλές φορές νιώθουμε φυλακισμένοι σε αυτή την αντανάκλαση.
Ετσι λοιπόν ο Sartre συνεχίζει να μας υπενθυμίζει μέχρι και σήμερα ότι η ελευθερία μας
είναι ένα αδιέξοδο από το οποίο δεν μπορούμε να ξεφύγουμε και ότι η επίγεια κόλαση είναι
η αντανάκλαση του εαυτού μας μέσα από τα μάτια των άλλων.