Κάθε τρίτη Κυριακή του Ιουνίου, γιορτάζεται διεθνώς η Ημέρα του Πατέρα μια μέρα αφιερωμένη στη στοργή, στην καθοδήγηση και στην αθόρυβη δύναμη της πατρικής φιγούρας. Όμως για κάποιους, η λέξη «πατέρας» δεν είναι συνώνυμο της αγάπης. Για τον Φραντς Κάφκα, έμοιαζε περισσότερο με απειλή.
Είναι αρκετα συγκινητικό να διαβάζει κανείς την Επιστολή στον Πατέρα (1919) ενα γράμμα που ο Κάφκα τελικά δεν μπόρεσε να στείλει ποτέ. Κι όμως, αυτό το γράμμα έμελλε να γίνει ένα από τα πιο συγκλονιστικά κείμενα του 20ού αιώνα για τη σχέση μεταξύ παιδιού και γονέα. Είναι μια υπαρξιακή κραυγή. Ένας γιος που προσπαθεί να καταλάβει γιατί νιώθει «λίγος». Ένας συγγραφέας που προσπαθεί να αρθρώσει όσα δεν κατάφερε να πει ποτέ κατά πρόσωπο.
«Αγαπημένε μου πατέρα, με ρώτησες πρόσφατα γιατί ισχυρίζομαι πως σε φοβάμαι. Όπως συνήθως, δεν μπόρεσα να σου απαντήσω τίποτα επί τόπου, εν μέρει ακριβώς λόγω του φόβου που νιώθω για σένα, και εν μέρει επειδή για να σου απαντήσω θα χρειαζόταν περισσότερη ηρεμία και ελευθερία απ’ όση μπορώ να διαθέσω σε μια συνομιλία μαζί σου.»
Για τον πατερα του Κάφκα όμως η απάντηση ήταν απλη: ο γιος του ήταν ένα δειλό, αδύναμο και αξιολύπητο πλάσμα χωρίς τα χαρακτηριστικά ενός “Κάφκα”. Παρ’όλο που ο ίδιος ο Κάφκα αναγνωρίζει την κακοποίηση του πατέρα του, δεν κάνει τίποτα για να τον σταματήσει – δεν μπορεί να τον σταματήσει – και στο τέλος είναι ανίκανος να τον αντιμετωπίσει και καταφεύγει στην μόνη άμυνα που του έχει μείνει — τη συγγραφή.
Κάποια στιγμή μέσα στην επιστολή, μια δυνατή ιστορία από την παιδική ηλικία του Κάφκα έρχεται στο φως. Αφηγείται πώς μια νύχτα παρακαλούσε τους γονείς του για νερό για να σβήσει τη δίψα του. Παρακαλούσε και παρακαλούσε, περιμένοντας κάποιος να ανταποκριθεί στο αίτημά του για νερό. Βέβαια ο ίδιος λέει πως δεν ήταν πραγματικά διψασμένος, πάρα ήθελε μονάχα λίγη προσοχή. Η “γκρίνια” του συνεχίζεται ως που ο πατέρας του μπαίνει μέσα στο δωμάτιο απότομα. Ο Κάφκα τρομάζει. Τότε ο πατέρας του τον αρπάζει και τον σέρνει στο μπαλκόνι, κλειδώνοντας τον έξω για όλη τη νύχτα. Η σκληρή αυτή πράξη στιγματίζει για πάντα τον Κάφκα. Εκείνο το βράδυ καταλαβαίνει μέχρι που μπορεί να φτάσει η σκληρότητα του πατέρα του.
«Δεν μπορούσα να γίνω αυτό που εσύ ήθελες, αλλά και το να είμαι αυτό που ήμουν, δεν μου το επέτρεπες ποτέ.»
Αξίζει να σημειωθεί ότι το γράμμα αυτό δεν γράφτηκε με σκοπό να τον κατηγορήσει. Είναι η τελευταία του προσπάθεια να τον καταλάβει. Να βρει τις πιθανές αιτίες που οδήγησαν τον πατέρα του σε αυτή την συμπεριφορά. Ίσως να ήταν προσωπικοί φόβοι και ανασφάλειες ή η κοινωνική πίεση της εποχής. Ο Κάφκα δεν το έμαθε ποτέ, καθώς πέθανε χωρίς κανέναν δίπλα του, από φυματίωση, στην ηλικία των 41 ετών.
Η Επιστολή στον Πατέρα δεν είναι μόνο μια καταγγελία. Είναι ένας ειλικρινής, επώδυνος διάλογος και με τον πατέρα του και με τον ίδιο του τον εαυτό. Μέσα από τις σελίδες του γράμματος, ο Κάφκα εκφράζει το αίσθημα της μοναξιάς, της απόρριψης και της αδυναμίας να βρει θέση σε έναν κόσμο που ο πατέρας του συμβόλιζε με την αυστηρότητα και την καταπίεση. Παρά την οδύνη και το βάρος που κουβαλούσε, ο Κάφκα κατάφερε να μετατρέψει αυτή την εσωτερική πάλη σε λογοτεχνία που αγγίζει κάθε αναγνώστη, ανεξαρτήτως εποχής και τόπου. Τα έργα του, γεμάτα αβεβαιότητα και υπαρξιακή αγωνία, αποτυπώνουν την πάλη του ανθρώπου να βρει νόημα μέσα σε έναν κόσμο συχνά εχθρικό και ακατανόητο.
«Ακόμα κι αν μπορούσαμε να συμφιλιωθούμε στα λόγια, το παρελθόν θα στεκόταν πάντα ανάμεσά μας σαν βουνό.»
Η Ημερα του Πατέρα, λοιπόν, μέσα από τα μάτια του Φραντς Κάφκα, μας υπενθυμίζει ότι η πατρική φιγούρα, ενώ για πολλούς είναι πηγή αγάπης και προστασίας, για κάποιους άλλους μπορεί να σημαίνει φόβο, πόνο και αποξένωση. Κι όμως τέτοιες μέρες γεννάνε την ελπίδα. Την ελπίδα για αποδοχή και συγχώρεση.
Με τη σειρά μου κι’εγώ εύχομαι κάθε πατέρας και κάθε παιδί να βρουν το δικό τους δρόμο προς την αγάπη και την κατανόηση. Γιατί στο τέλος, αυτό που μετράει περισσότερο είναι η προσπάθεια να είμαστε εκεί ο ένας για τον άλλον, με ειλικρίνεια, σεβασμό και τη καρδιά ανοιχτή.
«Δεν σου ζητώ να αλλάξεις. Ούτε κι εγώ μπορώ να αλλάξω. Σου γράφω μόνο για να προσπαθήσω να καταλάβω, έστω κι αν τίποτα δεν αλλάξει τελικά.»