Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ δεν αντιμετώπιζε την Ιστορία ως ασφαλές καταφύγιο ερμηνειών, αλλά ως πεδίο σύγκρουσης με τις βεβαιότητες. Για εκείνη, το Βυζάντιο δεν ήταν απλώς αντικείμενο ειδίκευσης· ήταν ένας τρόπος να διαβάζεται το παρόν: πώς συγκροτείται η εξουσία, πώς κατασκευάζεται η ταυτότητα, πώς γεννιούνται οι μύθοι και πώς επιβιώνουν μέσα σε κοινωνίες που συχνά αρνούνται να κοιταχτούν στον καθρέφτη τους. Γεννημένη το 1926 στην Αθήνα από Μικρασιάτες γονείς, κουβαλούσε μέσα της την εμπειρία ενός αιώνα που δεν άφηνε περιθώριο αθωότητας: Κατοχή, διχασμούς, μεταπολεμικές ανατάξεις. Η ίδια συνέδεε την προσωπική της διαμόρφωση με τη μεγάλη εικόνα των συγκυριών, αλλά και με τις αυστηρές οικογενειακές προτροπές που λειτουργούσαν σαν κανόνας συμπεριφοράς: «Το πρόσωπο είναι σπαθί» και «να ξέρεις τη θέση σου». Αυτές οι φράσεις, ειπωμένες χωρίς ρητορεία, εξηγούν γιατί ο δημόσιος λόγος της έμοιαζε συχνά κοφτερός: έθετε όρια, ζητούσε ακρίβεια, απαιτούσε ευθύνη.
Η αφετηρία της ήταν οι σπουδές Ιστορίας και Αρχαιολογίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, όμως η πορεία της πήρε γρήγορα ευρωπαϊκή τροχιά: το Παρίσι έγινε ο χώρος όπου η επιστημονική της ταυτότητα απέκτησε διεθνές βάρος. Το 1967 ανέλαβε θέση καθηγήτριας στη Σορβόννη και το 1976 καταγράφηκε ένα γεγονός που ξεπέρασε τα στενά όρια της πανεπιστημιακής ανέλιξης: έγινε η πρώτη γυναίκα πρύτανης σε ένα πανεπιστήμιο επτά αιώνων, μετατρέποντας μια ατομική διαδρομή σε θεσμικό προηγούμενο. Στο εξωτερικό η παρουσία της αναγνωριζόταν πρωτίστως ως αυθεντία μιας απαιτητικής επιστήμης. Στην Ελλάδα, αντίθετα, η Αρβελέρ πέρασε σταδιακά από το ακροατήριο της ακαδημαϊκής κοινότητας στο ευρύτερο κοινό, ως δημόσιο πρόσωπο που δεν μιλούσε για να χαϊδέψει αυτιά. Προτιμούσε να μεταφέρει την ιστορική της οπτική πάνω σε σύγχρονα διλήμματα, να δείξει ότι η ταυτότητα δεν είναι κλειστό κουτί, αλλά διαρκές «μεταίχμιο» ανάμεσα στη Δύση και την Ανατολή, και ότι η Ιστορία αξίζει μόνο όταν χρησιμοποιείται για να φωτίσει μηχανισμούς εξουσίας και κοινωνικά αδιέξοδα, όχι όταν λειτουργεί σαν διακοσμητικός μύθος μεγαλείου.
Οι επαφές της με την πολιτική εξουσία είχαν ενδιαφέρον ακριβώς επειδή δεν τη μετέτρεψαν ποτέ σε «ιδιοκτησία» κανενός χώρου. Διατηρούσε σχέση αλληλοεκτίμησης με τον Κωνσταντίνος Καραμανλής, τον οποίο περιέγραφε ως «δωρικό» και ως μία από τις τελευταίες ισχυρές πολιτικές φυσιογνωμίες, ενώ στη Γαλλία συνομιλούσε συχνά με τον Φρανσουά Μιτεράν για την εξουσία και τη θρησκεία, με εκείνη τη χαρακτηριστική ειρωνική ελαφρότητα που έκανε τις παρατηρήσεις της πιο αιχμηρές. Παρά τις σχέσεις αυτές, δεν δίσταζε να κρίνει, να αποδομεί ευκολίες, να υπενθυμίζει ότι η πολιτική -όπως την έβλεπε- είναι ιστορική συμπεριφορά και όχι επικοινωνιακό σκηνικό. Δήλωνε αριστερή χωρίς κομματική ένταξη, διατηρώντας την απόσταση που της επέτρεπε να μιλά χωρίς υποχρεώσεις, αλλά και χωρίς να κρύβεται πίσω από ουδέτερες διατυπώσεις.
Κάτω από τη δημόσια εικόνα υπήρχε και μια βιογραφία πιο προσωπική, που δεν ακύρωνε τη σκέψη της. Την εξηγούσε. Ο γάμος της με τον Ζακ Αρβελέρ παρουσιαζόταν από την ίδια ως καθοριστικός σταθμός, ενώ οι νεανικές της φιλίες στην Ελλάδα της δεκαετίας του ’40 λειτουργούσαν σαν υπενθύμιση ότι η πνευματική πορεία δεν χτίζεται σε κενό. Ανάμεσα σε αυτά τα πρόσωπα ξεχώριζε ο Μάνος Χατζιδάκις, για τον οποίο ειπώθηκε αργότερα ότι υπήρξε σιωπηλά ερωτευμένος μαζί της -μια λεπτομέρεια που φωτίζει όχι κουτσομπολίστικα, αλλά ανθρώπινα, τη δύναμη της παρουσίας της. Η Αρβελέρ μιλούσε συχνά για τη μνήμη της Μικρασίας, για το «βάρος» που κουβαλά η Ιστορία ακόμη κι όταν δεν γίνεται ορατό, και για την πατρίδα ως βίωμα και κοινή εμπειρία -όχι ως σύνθημα. Και κάπως έτσι, η ίδια η ζωή της κατέληγε να μοιάζει με το αντικείμενο που υπηρετούσε: μια διαρκής συνομιλία ανάμεσα στο παρελθόν και στις απαιτήσεις του παρόντος, με την ευθύνη να λέγονται δύσκολες αλήθειες χωρίς να χαρίζονται σε κανέναν.