Είκοσι μήνες μετά το ξέσπασμα των συγκρούσεων ανάμεσα στις Σουδανικές Ένοπλες Δυνάμεις (SAF) και τις Δυνάμεις Ταχείας Υποστήριξης (RSF), το Σουδάν έχει μετατραπεί σε μια από τις μεγαλύτερες ανθρωπιστικές καταστροφές του 21ου αιώνα. Πάνω από 30 εκατομμύρια άνθρωποι χρήζουν άμεσης βοήθειας, ενώ περισσότεροι από 12 εκατομμύρια έχουν εκτοπιστεί. Παρά το μέγεθος της τραγωδίας, ο πόλεμος στο Σουδάν παραμένει σχεδόν αόρατος στα δυτικά Μ.Μ.Ε. αλλά και στον δημόσιο λόγο. Eνα «σιωπηλό ολοκαύτωμα» εξελίσσεται στο περιθώριο της διεθνούς προσοχής. Η αδιαφορία απέναντι στο Σουδάν αντικατοπτρίζει δομικές ανισορροπίες του διεθνούς συστήματος, όπου η επιλεκτική ευαισθησία της Δύσης καθορίζει ποιοι πόλεμοι θεωρούνται «σημαντικοί» και ποιοι αγνοούνται επιδεικτικά.
Πολιτική Διάσπαση και Ανθρωπιστικός Κατακερματισμός
Με ανατροπή του Ομάρ αλ-Μπασίρ το 2019 φάνηκε αρχικά να ανοίγει τον δρόμο για μια δημοκρατική μετάβαση. Ωστόσο, η θεσμική αστάθεια, η αλληλοϋπονόμευση στρατού και παραστρατιωτικών και η ανυπαρξία κοινωνικού συμβολαίου οδήγησαν ταχύτατα σε κατάρρευση του μεταβατικού καθεστώτος. Από τον Απρίλιο του 2023, η χώρα έχει βυθιστεί σε έναν πολυεπίπεδο εμφύλιο: Αρχικά οι ένοπλες συγκρούσεις σε αστικά κέντρα, έπειτα οι εθνοτικές εκκαθαρίσεις στο Νταρφούρ και τέλος, η πλήρης αποσύνθεση των κρατικών δομών. Η καθημερινότητα εκατομμυρίων Σουδανών καθορίζεται από εκτελέσεις αμάχων, σεξουαλική βία και στρατολόγηση ανηλίκων. Το Παγκόσμιο Πρόγραμμα Τροφίμων του ΟΗΕ έχει ήδη αναγνωρίσει εστίες λιμού στο Ελ Φασέρ και το Καντούγκλι, ενώ προειδοποιεί για πιθανή εξάπλωση σε πάνω από είκοσι περιοχές. Η πείνα, η βία και η ασθένεια έχουν μετατραπεί σε όπλα πολέμου.
Εξωτερικές Παρεμβάσεις και Γεωστρατηγικά Διακυβεύματα
Η εσωτερική διάσπαση του Σουδάν λειτουργεί ως καθρέφτης των διεθνών ανταγωνισμών στην Ερυθρά Θάλασσα και την Ανατολική Αφρική. Οι περιφερειακές δυνάμεις όπως η Αίγυπτος, η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και Αιθιοπία, στηρίζουν αντίπαλες παρατάξεις, επιδιώκοντας έλεγχο επί των εμπορικών διαύλων και των ορυκτών πόρων της χώρας. Η RSF, με βαθιές οικονομικές σχέσεις στα δίκτυα εξαγωγής χρυσού προς τα ΗΑΕ, αποτελεί εργαλείο προβολής ισχύος για τα κράτη του Κόλπου. Αντίθετα, οι Σουδανικές Ένοπλες Δυνάμεις στηρίζονται πολιτικά και επιχειρησιακά από την Αίγυπτο. Αυτή η πολυεπίπεδη διαμεσολάβηση των περιφερειακών παικτών καθιστά την επίτευξη ειρήνης εξαιρετικά δύσκολη, αφού κάθε εξωτερικός υποστηρικτής αντιμετωπίζει το Σουδάν ως γεωπολιτική ευκαιρία.
Η Δύση ως Παθητικός Παρατηρητής
Η στάση της Δύσης έναντι του Σουδάν συνιστά ένα οδυνηρό παράδειγμα επιλεκτικής ευαισθησίας. Η διεθνής κοινότητα κινητοποιείται με εντυπωσιακή ταχύτητα σε συγκρούσεις που αγγίζουν τα δικά της γεωπολιτικά ή πολιτισμικά σύνορα, η κρίση του Σουδάν αντιμετωπίζεται κυρίως ως ανθρωπιστικό ζήτημα χωρίς στρατηγικό ενδιαφέρον. Η Ευρωπαϊκή Ένωση περιορίζεται σε δηλώσεις και αποσπασματικές πρωτοβουλίες συντονισμού ανθρωπιστικής βοήθειας, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες, παρά τις διακηρύξεις περί «δέσμευσης για ειρήνη», ακολουθούν μια πολιτική ελάχιστης εμπλοκής. Τα δυτικά ΜΜΕ, από την πλευρά τους, προτιμούν να στρέφουν το βλέμμα σε συγκρούσεις που παράγουν περισσότερα «πολιτικά και συναισθηματικά κλικ».
Ανθρωπιστική Κατάρρευση και Διεθνής Ευθύνη
Η ανθρωπιστική κρίση έχει πλέον αποκτήσει διασυνοριακές διαστάσεις, απειλώντας τη σταθερότητα ολόκληρης της περιοχής του Κέρατος της Αφρικής. Οι προσφυγικές ροές προς το Τσαντ, το Νότιο Σουδάν και την Κεντρική Αφρικανική Δημοκρατία επιβαρύνουν ήδη εύθραυστα κράτη, ενώ η εξάπλωση της επισιτιστικής ανασφάλειας προμηνύει έναν νέο γεωπολιτικό κύκλο αστάθειας.
Όπως τόνισε ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες, πρόκειται για μια «καταστροφή ασύλληπτης κλίμακας και αγριότητας». Ωστόσο, οι δηλώσεις αυτές δεν αρκούν. Η διεθνής κοινότητα έχει εγκαταλείψει το Σουδάν στη σιωπή, εγκλωβισμένη μεταξύ θεσμικής αδράνειας και επιλεκτικής αλληλεγγύης.