Η πρόσφατη επίθεση στην Κρήτη, όπου ένας 69χρονος κτηνοτρόφος βασανίστηκε και ακρωτηριάστηκε, δεν είναι απλώς άλλο ένα περιστατικό βίας. Είναι μια υπενθύμιση πως πίσω από τα γραφικά τοπία, τις μαντινάδες και τη φιλοξενία, επιβιώνουν ακόμη βαθιά ριζωμένοι κοινωνικοί μηχανισμοί που καθορίζουν την τιμή, τη δύναμη και τη σιωπή.
Η πράξη αυτή – να κόψεις τη γλώσσα κάποιου – δεν είναι μόνο εγκληματική. Είναι συμβολική.
Είναι μια ωμή δήλωση εξουσίας: «Σου αφαιρώ τη φωνή». Μια χειρονομία που κουβαλά μαζί της δεκαετίες άγραφων νόμων, εσωτερικευμένων κανόνων και φόβων που περνούν από γενιά σε γενιά.
Η παράδοση της βίας και η κοινωνική σιωπή
Η Κρήτη έχει ζήσει για αιώνες με τον κώδικα της τιμής και της ανταπόδοσης.
Η βεντέτα, όσο κι αν μοιάζει ξεπερασμένη, δεν είναι απλώς «μια παλιά συνήθεια».
Είναι κοινωνικό σύστημα, τρόπος ρύθμισης σχέσεων όταν η εμπιστοσύνη στους θεσμούς έχει διαβρωθεί. Σε μικρές κοινωνίες, όπου όλοι γνωρίζονται μεταξύ τους, η δημόσια εικόνα έχει σχεδόν υπαρξιακή βαρύτητα. Η προσβολή δεν βιώνεται ως προσωπική, είναι συλλογική, αγγίζει την οικογένεια, το όνομα, τη γενιά. Έτσι, η εκδίκηση μετατρέπεται σε κοινωνική υποχρέωση, όχι σε επιλογή.
Και όμως, πίσω από αυτό το φαινομενικά «ανδρικό» καθήκον, κρύβεται ένας βαθύς φόβος: ο φόβος της απώλειας ελέγχου, της έκθεσης, της αδυναμίας. Η βία γίνεται το μέσο για να αποτραπεί η ντροπή.
Και η σιωπή, αυτή που επιβάλλεται με τη γλώσσα κομμένη, είναι το τίμημα που πληρώνει μια ολόκληρη κοινότητα.
Η κοινωνία της ανεκτικότητας στη βία
Η ελληνική κοινωνία, σε πολλές εκφάνσεις της, εξακολουθεί να δείχνει μια παράξενη ανοχή απέναντι στη βία όταν αυτή ντύνεται με τον μανδύα της παράδοσης. Λέμε συχνά «έτσι είναι εκεί κάτω», σαν να μιλάμε για φυσικό φαινόμενο, και όχι για επιλογές ανθρώπων που διαμορφώνονται μέσα σε κοινωνικά πλαίσια.
Αυτός ο τρόπος σκέψης είναι επικίνδυνος, γιατί επιτρέπει την αναπαραγωγή του φαινομένου.
Όταν το αίμα θεωρείται αποδεκτή μορφή αποκατάστασης, τότε το τραύμα δεν επουλώνεται ποτέ, απλώς αλλάζει πρόσωπα.
Από τη σιωπή στη φωνή
Η λύση δεν βρίσκεται στην καταδίκη της Κρήτης ή της παράδοσης, αλλά στην κατανόηση του γιατί αυτές οι συμπεριφορές αντέχουν. Χρειάζεται εκπαίδευση, θεσμική εμπιστοσύνη, και πάνω απ’ όλα, δημόσιος λόγος που να μην φοβάται να μιλήσει για τη βία, το φύλο, τη δύναμη, και τη ντροπή.
Η κοινωνία θεραπεύεται όταν αρχίζει να μιλά, όχι όταν σωπαίνει. Και ίσως το πιο δύσκολο αλλά και πιο αναγκαίο βήμα είναι ακριβώς αυτό: να ξαναδώσουμε φωνή εκεί που για χρόνια κόβεται.