Ριζικό «λίφτινγκ» στο Κληρονομικό Δίκαιο φέρνει η μεταρρύθμιση του υπουργείου Δικαιοσύνης, αλλάζοντας τον τρόπο με τον οποίο περνά, προστατεύεται και διαχειρίζεται η περιουσία μετά τον θάνατο. Για πρώτη φορά θεσμοθετούνται εργαλεία όπως η κληρονομική σύμβαση και η συνδιαθήκη, ενώ η νόμιμη μοίρα παύει να είναι αυτόματο μερίδιο επί της κληρονομίας και μετατρέπεται σε ενοχική – χρηματική αξίωση απέναντι στους λοιπούς κληρονόμους.
Παράλληλα, ενισχύεται η θέση των συζύγων και των συντρόφων, αναμορφώνονται οι κανόνες ευθύνης για τα χρέη του θανόντος και περιορίζεται η πολυδιάσπαση ακινήτων και οικογενειακής περιουσίας, με την κατάργηση του υποχρεωτικού “εξ αδιαιρέτου” ως μοναδικής λύσης. Οι ρυθμίσεις αποτυπώνονται σε 20 βασικές κατηγορίες καθημερινών περιπτώσεων, που επηρεάζουν σχεδόν κάθε οικογένεια.
Στο μέτωπο της διαθήκης και των μεριδιούχων, προβλέπεται ότι όταν μοναδικός κληρονόμος σε ιδιόγραφη διαθήκη είναι πρόσωπο εκτός της πρώτης τάξης εξ αδιαθέτου (τέκνα, σύζυγος, γονείς), η διαθήκη δεν παράγει άμεσα αποτελέσματα: πρέπει πρώτα να κηρυχθεί κυρία από το δικαστήριο. Οι νόμιμοι κληρονόμοι (μεριδιούχοι) δεν παίρνουν πλέον αυτόματα ποσοστό της περιουσίας, αλλά αποκτούν χρηματική απαίτηση, την οποία μπορούν να διασφαλίσουν ακόμη και με υποθήκη επί κληρονομιαίων ακινήτων.
Ιδιαίτερα κρίσιμη είναι η αλλαγή στο θέμα των χρεών. Καταργείται η προσωπική ευθύνη του κληρονόμου για τα χρέη του θανόντος: οι οφειλές «ακολουθούν» αποκλειστικά την κληρονομιά και δεν απειλούνται τα προσωπικά περιουσιακά στοιχεία του κληρονόμου. Ακόμη και αν η κληρονομία αποτελείται μόνο από χρέη, ο κληρονόμος δεν κινδυνεύει με κατασχέσεις στη δική του περιουσία· οι δανειστές ικανοποιούνται μόνο από το κληρονομιαίο ενεργητικό. Η προστασία αυτή παύει μόνο όταν ο ίδιος ο κληρονόμος μειώσει την αξία της κληρονομίας – για παράδειγμα, αν πουλήσει κληρονομιαίο ακίνητο και δεν χρησιμοποιήσει το τίμημα για την εξόφληση των χρεών, οπότε αναλαμβάνει προσωπική ευθύνη.
Σημαντική αναδιάταξη υπάρχει και στα δικαιώματα του επιζώντος συζύγου και του συντρόφου. Όταν δεν υπάρχουν τέκνα ή γονείς, ο σύζυγος κληρονομεί πλέον ολόκληρη την περιουσία, χωρίς να «παρεμβάλλονται» πιο μακρινοί συγγενείς. Θεσπίζεται, επίσης, κληροδοσία εκ του νόμου για σύντροφο που παρείχε ουσιώδη φροντίδα στον διαθέτη, με δικαίωμα σε χρηματικό ποσό ανάλογο των υπηρεσιών του. Σε περίπτωση που δεν υπάρχουν καθόλου συγγενείς, ο σύντροφος ελεύθερης ένωσης μπορεί –υπό προϋποθέσεις, όπως συμβίωση άνω των τριών ετών– να ζητήσει δικαστικά ολόκληρη την κληρονομία. Παράλληλα, η οικογενειακή στέγη προστατεύεται, καθώς ο επιζών σύζυγος μπορεί να ζητήσει είτε την πλήρη κυριότητα της κατοικίας είτε την επικαρπία εφ’ όρου ζωής.
Ιδιαίτερο βάρος δίνεται και στη συνέχεια των οικογενειακών επιχειρήσεων και στις συμφωνίες φροντίδας ηλικιωμένων. Με την κληρονομική σύμβαση, ο διαθέτης μπορεί να δεσμευτεί εκ των προτέρων ότι συγκεκριμένη επιχείρηση θα περιέλθει σε διάδοχο της επιλογής του, ώστε να αποφεύγονται συγκρούσεις και κατακερματισμός μεριδίων. Αντίστοιχα, προβλέπεται δεσμευτική σύμβαση, με την οποία ο φροντιστής ηλικιωμένου –παιδί, συγγενής ή τρίτο πρόσωπο– μπορεί να λάβει, υπό όρους, το ακίνητο του διαθέτη, χωρίς τον διαρκή φόβο ανάκλησης της υπόσχεσης.
Για πρώτη φορά επιτρέπονται συνδιαθήκες μεταξύ ζευγαριών, ώστε να ρυθμίζεται από κοινού η διαδοχή, με δεσμευτικό τρόπο και για τους δύο. Προβλέπεται ακόμη δυνατότητα αμοιβαίας παραίτησης συζύγων από τα κληρονομικά τους δικαιώματα, ώστε να κατευθύνεται η περιουσία αποκλειστικά στα παιδιά από προηγούμενους γάμους. Στο ίδιο πνεύμα, εισάγεται με σαφήνεια η αποκλήρωση λόγω βαριάς αντικοινωνικής συμπεριφοράς (αχαριστία), δίνοντας τη δυνατότητα απομάκρυνσης μελών που έχουν διαρρήξει ουσιαστικά τη σχέση με τον διαθέτη.
Στα ακίνητα που βρίσκονται εξ αδιαιρέτου, η μεταρρύθμιση καταργεί την υποχρεωτική οδό του πλειστηριασμού. Ο συγκληρονόμος μπορεί να ζητήσει να του επιδικαστεί ολόκληρο το ακίνητο στην εμπορική του αξία, καταβάλλοντας αποζημίωση στους υπόλοιπους, ώστε να μπαίνει τέλος σε χρόνιες εκκρεμότητες και ακινησία περιουσιών. Παράλληλα, ενισχύεται η έννοια του «ανάξιου» κληρονόμου: όποιος έχει διαπράξει σοβαρά οικονομικά εγκλήματα σε βάρος του διαθέτη, μπορεί να αποκλειστεί από το δικαστήριο, ενώ σύζυγος που έχει τελεσίδικη καταδίκη για κακοποίηση, εγκλήματα κατά της ζωής, της υγείας ή της γενετήσιας ελευθερίας, κηρύσσεται αυτοδικαίως κληρονομικά ανίκανος.
Τέλος, κατοχυρώνεται ρητά η δυνατότητα ορισμού εκτελεστή διαθήκης με ευρείες διαχειριστικές αρμοδιότητες, ακόμη και όταν δεν υπάρχουν πολλές επιμέρους διατάξεις προς εκτέλεση. Ο εκτελεστής αναλαμβάνει να «τρέξει» τη διαδικασία, να διαχειριστεί χρέη, ακίνητα και απαιτήσεις, μειώνοντας τις τριβές ανάμεσα στους κληρονόμους. Με αυτό το πλέγμα ρυθμίσεων, το νέο Κληρονομικό Δίκαιο επιχειρεί μια ολοκληρωμένη προσαρμογή στις σύγχρονες οικογενειακές, οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες, βάζοντας πιο καθαρούς κανόνες σε ένα πεδίο που, επί δεκαετίες, αποτελούσε πηγή αντιδικιών και ανασφάλειας δικαίου.
