Author: Βασιλική Πετρούδη

1944, αντιπρόσωποι από 44 συμμαχικά έθνη έχουν συγκεντρωθεί στο Mount Washington Hotel στο Bretton Woods του New Hampshire. Μέσα σε ένα δωμάτιο πρόκειται να παρθεί μια απόφαση που θα άλλαζε την παγκόσμια οικονομία για τα επόμενα ογδόντα χρόνια.

Η Μεγάλη Βρετανία,η παγκόσμια οικονομική υπερδύναμη για πάνω από δύο αιώνες, έχει πτωχεύσει. Το δημόσιο χρέος της έχει εκτοξευθεί στο 249% του ΑΕΠ. Μετά από δύο καταστροφικούς πολέμους,η αυτοκρατορία που κάποτε κυβερνούσε τις θάλασσες, είναι οικονομικά εξαντλημένη και όλοι σ’ εκείνη την αίθουσα το γνωρίζουν γι’ αυτό και πρόκειται να κάνουν κάτι που έχει συμβεί λίγες φορές στην Ιστορία.

Μεταβίβασαν το καθεστώς του παγκόσμιου αποθεματικού νομίσματος από τη μια αυτοκρατορία στην άλλη, από την αγγλική λίρα στο αμερικανικό δολάριο. Αλλά αυτή δεν ήταν μόνο μια οικονομική μεταβίβαση. Ήταν η συνέχεια ενός μοτίβου που επαναλήφθηκε μέσα σε πέντε αιώνες. Ένας προβλέψιμος κύκλος ανόδου, κορύφωσης,υπερέκτασης και κατάρρευσης. Κάθε παγκόσμιο αποθεματικό νόμισμα έχει ακολουθήσει τον ίδιο κύκλο. Και σήμερα το αμερικανικό δολάριο δείχνει τα ίδια προειδοποιητικά σημάδια που προηγήθηκαν.

Για να το καταλάβουμε όμως αυτό πρέπει να πάμε πίσω. Το 1450 το πορτογαλικό ρεάλ ήταν το πρώτο πραγματικά παγκόσμιο αποθεματικό νόμισμα για περίπου ογδόντα χρόνια. Η Πορτογαλία δέσποζε στο παγκόσμιο εμπόριο. Αυτό δε συνέβη τυχαία. Η Πορτογαλία είχε φέρει επανάσταση στη ναυτιλία και το παγκόσμιο εμπόριο, χαράζοντας νέες θαλάσσιες διαδρομές προς την Αφρική,την Ασία και την Αμερική. Μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης από τους Οθωμανούς, οι παλιοί δρόμοι των μπαχαρικών ήταν αποκλεισμένοι. Η Πορτογαλία βρήκε τρόπο να τους παρακάμψει ταξιδεύοντας γύρω από την Αφρική, εγκαινιάζοντας έτσι μια νέα εποχή ανακαλύψεων. Η Λισαβόνα έγινε το κέντρο του παγκόσμιου εμπορίου, το ρεάλ γινόταν δεκτό στην Ευρώπη και την Ασία. Στο αποκορύφωμά της η πορτογαλική αυτοκρατορία εκτεινόταν από την Αφρική,την Ινδία,τη Μαλαισία έως την Ιαπωνία και την Κίνα. Αλλά όπως πάντα η υπερέκταση έχει τίμημα. Το να συντηρεί στρατιωτικές βάσεις σε τέσσερις ηπείρους ήταν κάτι που εξουθένωσε οικονομικά την Πορτογαλία. Ο ανταγωνισμός με τους Ολλανδούς, τους Βρετανούς και τους Γάλλους έγινε άγριος. Το 1530 μια κρίση στη διαδοχή του θρόνου αποσταθεροποίησε το βασίλειο. Μέχρι το 1580 η Πορτογαλία απορροφήθηκε από την Ιβηρική Ένωση. Το πορτογαλικό ρεάλ που κυριαρχούσε στον κόσμο για ογδόντα χρόνια αντικαταστάθηκε από το ισπανικό ασήμι. Η άνοδος της Ισπανίας ξεκίνησε με την ανακάλυψη του μεγαλύτερου κοιτάσματος αργύρου στον κόσμο. Το όρος Πότσι, ψηλά στις Βολιβιανές Άνδεις ανακαλύφθηκε το 1545. Παρήγαγε σχεδόν το μισό ασήμι στον κόσμο από το 1575 έως το 1635. Οι Ισπανοί έκοψαν νόμισμα το οποίο έγινε το πιο σταθερό και αξιόπιστο στο δυτικό κόσμο. Η ισπανική κυριαρχία κράτησε περίπου 110 χρόνια. Αλλά το γνωστό μοτίβο εμφανίστηκε ξανά. Υπερέκταση και χρέος. Ο Κάρολος ο πέμπτος άφησε στο γιο του Φίλιππο τον δεύτερο χρέος ύψους 36 εκατομμυρίων δουκάτων το οποίο ο Φίλιππος απέτυχε να αποπληρώσει. Η ατελείωτη ροή αργύρου προκάλεσε τεράστιο πληθωρισμό. Οι τιμές στην Ισπανία κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Φιλίππου τετραπλασιάστηκαν και όταν η παροχή αργύρου έπεσε στο μισό η οικονομία κατέρρευσε και επήλθε πτώχευση. Μέχρι το 1641 η Ιβηρική Ένωση είχε διαλυθεί και η απόλυτη κυριαρχία της Ισπανίας τελείωσε.

Μια νέα οικονομική δύναμη ανέτειλε, η Ολλανδία. Στα 1600 το Άμστερνταμ έγινε το κορυφαίο χρηματοοικονομικό κέντρο του κόσμου. Το ολλανδικό φλορίνι υποστηριζόμενο από την καινοτομία και το εμπόριο αναδείχθηκε ως το de facto αποθεματικό νόμισμα της Ευρώπης. Η τράπεζα του Άμστερνταμ εισήγαγε αξιόπιστα και αποτελεσματικά συστήματα για διεθνείς πληρωμές. Οι Ολλανδοί έμποροι και επενδυτές υπήρξαν πρωτοπόροι και ουσιαστικά διαμόρφωσαν τη σύγχρονη οικονομία. Δημιούργησαν το πρώτο χρηματιστήριο, τη θαλάσσια ασφάλιση και νέα χρηματοοικονομικά μέσα όπως η αποδοχή πιστώσεων και τις μετοχές εισηγμένων εταιρειών. Για περίπου ογδόντα χρόνια το ολλανδικό φλορίνι κυριάρχησε στην παγκόσμιο εμπόριο αντιπροσωπεύοντας το ένα τρίτο των όλων των διεθνών συναλλαγών. Αλλά η Ολλανδία έπεσε στην ίδια παγίδα. Στρατιωτική επέκταση, ειδικά κατά τη διάρκεια του τέταρτου αγγλο-ολλανδικού πολέμου. Η ολλανδική Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών κατέρρευσε υπό το βάρος των συγκρούσεων με τους Βρετανούς. Μέχρι το τέλος του 1700 η Βρετανία άρχισε να παίρνει τη θέση της Ολλανδίας. Η βρετανική λίρα που είχε αποκτήσει τη δύναμή της από τη βιομηχανία και την εκτεταμένη αποικιοκρατία, έγινε το επόμενο αποθεματικό νόμισμα του κόσμου. Για πάνω από δύο αιώνες διαφέντευε το παγκόσμιο εμπόριο. Μέχρι το 1922 η Βρετανία είχε υπό τον έλεγχό της 458 εκατομμύρια ανθρώπους. Η ιμπεριαλιστική της μανία καταδυνάστευε χώρες της Αφρικής και της Ασίας,με αιματηρές συγκρούσεις μεταξύ του αποικιακού στρατού και των λαών που πάλευαν για την αποτίναξη του ξένου ζυγού που απομυζούσε τους φυσικούς πόρους των χωρών τους. Η οικονομική δύναμη της Βρετανίας έμοιαζε άθραυστη. Και τότε ήρθε το γνωστό μοτίβο. Ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος εκτόξευσε το βρετανικό χρέος στα 650 εκατομμύρια το 1917 και σε πάνω από 7 δις μέχρι το 1919. Ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος ήταν ακόμα πιο καταστροφικός. Μέχρι το 1945 το χρέος έφτασε στο 270% του ΑΕΠ. Η Βρετανία ήταν ανάμεσα στους κερδισμένους του πολέμου, είχε χάσει όμως το οικονομικό της στέμμα.

Και γυρίζουμε στο 1944 και στο New Hampshire όπου οι αντιπρόσωποι των συμμαχικών εθνών καλούνται να ξαναχτίσουν το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα. Η συμφωνία τους δημιούργησε το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και την Παγκόσμια Τράπεζα. Καθιστούν το αμερικανικό δολάριο το νέο αποθεματικό νόμισμα του κόσμου και η ισοτιμία του με το χρυσό ορίζεται στα τριάντα δολάρια ανά ουγγιά. Για τα επόμενα χρόνια το δολάριο κυριάρχησε, μέχρι το 1971, όταν ο πρόεδρος Νίξον αναστέλλει την αντιστοιχία του δολαρίου με τον χρυσό. Όμως το αμερικανικό δολάριο δεν κατέρρευσε, αντίθετα ενδυναμώθηκε βρίσκοντας μια νέα αντιστοιχία, αυτή τη φορά με το πετρέλαιο. Μετά  την πετρελαϊκή κρίση του 1973 μια στρατιωτική συμφωνία γίνεται μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής και της Σαουδικής Αραβίας. Σε αντάλλαγμα για την στρατιωτική προστασία των ΗΠΑ,το πετρέλαιο της Σαουδικής Αραβίας στο εξής θα αποτιμάται και θα πωλείται αποκλειστικά σε αμερικανικά δολάρια. Μέχρι το τέλος του 1975 όλες οι χώρες του OPEC συμφώνησαν να κάνουν το ίδιο. Έτσι γεννήθηκε το σύστημα των πετροδολαρίων γιατί όλες οι χώρες χρειάζονταν δολάρια. Για δεκαετίες η κυριαρχία του δολαρίου ήταν αδιαμφισβήτητη.

Χρησιμοποιώντας την αρχή της ισχύος οι ΗΠΑ επενέβαιναν στρατιωτικά σε χώρες της Μέσης Ανατολής αποσταθεροποιώντας την περιοχή έτσι ώστε να έχουν τον έλεγχο των πλουτοπαραγωγικών πηγών. Οι επεμβάσεις της στη Λατινική Αμερική και τα Βαλκάνια με την επιβολή καθεστώτων και εγκάθετων ηγετών έγινε μια πάγια τακτική που εξυπηρετούσε ένα και μόνο σκοπό,τη διατήρηση της παντοδυναμίας του δολαρίου.

Τα πράγματα όμως άλλαξαν, κυρίως μετά την οικονομική κρίση του 2008. Η άνοδος χωρών όπως η Κίνα και η Ινδία,ο συνεταιρισμός των χωρών που αποτελούν τους BRICS, αλλάζει τα δεδομένα. Οι χώρες αυτές χτίζουν οικονομικά συστήματα που παρακάμπτουν το δολάριο. Από την αρχή του 2025 αναπτύσσουν μια γέφυρα δικτύου πληρωμών για τη διεκπεραίωση συναλλαγών χρησιμοποιώντας το ψηφιακό νόμισμα της κεντρικής τους τράπεζας.

Μέσα στον πολυπολικό κόσμο που ανατέλλει υπάρχει ακόμα ο παλιός που προσπαθεί με νύχια και με δόντια να κρατηθεί στην εξουσία. Μπορεί η στρατιωτικές επεμβάσεις να μην είναι τόσο εμφανείς (εξακολουθούν να υφίστανται παρόλα αυτά), οι οικονομικές ελίτ όμως συνεχίζουν να εξουσιάζουν κυβερνήσεις και χώρες. Η παραγωγή έχει μετατοπιστεί σε χώρες του αναπτυσσόμενου κόσμου όπου διατίθενται φθηνά εργατικά χέρια,τα εργασιακά δικαιώματα είναι ανύπαρκτα και δεν ακολουθείται κανένας κανόνας προστασίας του περιβάλλοντος, ενώ στο λεγόμενο δυτικό κόσμο κυριαρχεί ένα αδιέξοδο χρηματοπιστωτικό σύστημα και τελευταία η βιομηχανία του πολέμου.

Ο νέος πολυπολικός κόσμος λοιπόν αποτελεί ένα αίνιγμα. Θα ακολουθήσει έναν πιο δίκαιο τρόπο συναλλαγών και συνεργασίας μεταξύ των συμβαλλομένων μερών ή μήπως διαμορφώνεται ένα νέο είδος αποικιοκρατίας με τη μορφή της οικονομικής διείσδυσης; Ο νέος οικονομικός γίγαντας, η Κίνα, εισβάλλει με διαφορετικό τρόπο στις χώρες των οποίων τις πλουτοπαραγωγικές πηγές εποφθαλμιά, δανείζοντας και απαιτώντας την εξόφληση των δανείων σε είδος.

Από τη μια πλευρά η αποβιομηχάνιση Ευρώπης αλλά και κατά μεγάλο ποσοστό και της Αμερικής, από την άλλη η υπερπαραγωγή που διψά για περισσότερη και φθηνή ενέργεια, για περισσότερο φυσικό, ορυκτό πλούτο για την κάλυψη των επίπλαστων αναγκών που επιβάλλει ο καπιταλισμός. Και στις δύο πλευρές, οικονομικοί ολιγάρχες που κινούν τα νήματα.

Και κάπου ανάμεσα φωνές που παλεύουν για ανεξαρτησία και εθνική κυριαρχία, ηγέτες με λαϊκό έρεισμα που υψώνουν το ανάστημά τους ορμώμενοι από γνήσια αγάπη για την πατρίδα. Ηγέτες αποδέκτες θρασύτατων απειλών γιατί τόλμησαν να αμφισβητήσουν το μονοπώλιο των αυτοκρατοριών.

Ας μη γελιόμαστε, οι αυτοκρατορίες δεν πέθαναν ποτέ, απλώς αλλάζουν πρόσωπο.