Category: ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Ένα σημαντικό κομμάτι της πολιτιστικής μας κληρονομιάς επέστρεψε πρόσφατα στην Ελλάδα: πρόκειται για ένα μικρό μαρμάρινο τμήμα υδρορρόης (σίμης), μήκους 8,2×11,4 εκ., διακοσμημένο με εγχάρακτο άνθιμο σχέδιο ανάμεσα σε ταινίες λωτού. Το θραύσμα χρονολογείται στον 6ο αιώνα π.Χ. και εντοπίζεται ως μέρος αρχαϊκού ναού της Ακρόπολης, πιθανώς του Εκατόμπεδου που χτίστηκε επί Πεισιστράτου γύρω στο 570–550 π.Χ.

Το αντικείμενο βρισκόταν στην κατοχή χιλιανής οικογένειας από τη δεκαετία του 1930, η οποία ισχυριζόταν ότι προέρχεται από τον ιερό βράχο της Αθήνας. Στις αρχές του 2025, ένας απόγονος επικοινώνησε με την ελληνική πρεσβεία στο Σαντιάγο, εκφράζοντας την επιθυμία να το επιστρέψει στην πατρίδα, “συγκινημένος από τον δίκαιο αγώνα της Ελλάδας να ανακτήσει τα Γλυπτά του Παρθενώνα από το Βρετανικό Μουσείο”.

Η Λίνα Μενδώνη, υπουργός Πολιτισμού, υπογράμμισε ότι κάθε αρχαίο αντικείμενο που έχει εξαχθεί παράνομα θα πρέπει να επιστρέφει στον τόπο προέλευσης και ότι η επιστροφή κάθε κομματιού αποτελεί μεγάλη χαρά και ηθική νίκη για τη χώρα μας.

Το θραύσμα έχει ήδη παραληφθεί από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλεως Αθηνών, όπου και θα αποθηκευτεί και θα εξεταστεί περαιτέρω μέσα στα πλαίσια επιστημονικής μελέτης και προβολής στους αρχαιολογικούς χώρους ή το Μουσείο της Ακρόπολης

*Του Δημήτρη Κιούση

Εξαρχής είναι σημαντικό να οριστεί τι είναι η χαρακτική. Σύμφωνα με το λεξικό Τριανταφυλλίδη, χαρακτική είναι «η τέχνη της χάραξης σχεδίων ή συμβόλων επάνω σε λεία επιφάνεια, για την παραγωγή αντιτύπων». Δεδομένου αυτού του ορισμού, ο οποίος περιγράφει την τέχνη αυτή ανεξαρτήτως του υλικού της μήτρας (η επιφάνεια στην οποίο γίνεται η χάραξη και χρησιμοποιείται στο τύπωμα), μπορεί να γίνει μια σύντομη αναφορά στην πορεία αυτής της τέχνης μέσα στον χρόνο.

Η πρώτη εμφάνιση χαρακτικών έργων γίνεται κατά την αρχαιότητα, με τους σφραγιδόλιθους στην λεκάνη της Μεσογείου. Ενώ, υπήρξαν σφραγίδες με εγχάρακτο κείμενο (π.χ. όνομα), οι οποίες χρησιμοποιούνταν στην κεραμική για να αποτυπώσουν το χαρακτηριστικό κείμενο (π.χ. το όνομα του κεραμοποιού πάνω σε αγγεία ή άλλα σκεύη). Ασφαλώς τα πρώτα δείγματα της χαρακτικής είναι σημαντικά καθώς αντικατοπτρίζουν την ιδέα της χάραξης των υλικών και της αναπαραγωγής του σχεδίου.

Η επόμενη κρίσιμη περίοδος για την χαρακτική είναι από τον 3^ο έως και τον 14^ο αιώνα, οπότε αναπτύσσεται και συστηματοποιείται η τέχνη της χάραξης. Συγκεκριμένα, αναπτύσσεται η ξυλογραφία (χαρακτική σε ξύλο) πρώτα στην Κίνα τον 7^ο αιώνα μ.Χ. και τον 14^ο αιώνα στην Ευρώπη. Η ξυλογραφία σε αυτό το στάδιο λειτουργεί στην υπηρεσία της θρησκείας. Το 1040 μ.Χ. ο Bi Sheng επινοεί τα πρώτα κινητά στοιχεία, εφευρίσκοντας την τυπογραφία, η οποία έπειτα θα επανευρισκόταν από τον Γουτεμβέργιο στην Ευρώπη και έτσι η χαρακτική θα γινόταν ταυτόσημη με αυτή την νέα μέθοδο μαζικής παραγωγής βιβλίων.

Έτσι μέχρι και το 18^ο αιώνα μ.Χ. η χαρακτική εξυπηρετεί τον τυπογραφικό διάκοσμο στα άψογα βιβλία της εποχής αυτής. Μέχρι και τότε η τέχνη εξακολουθεί να έχει θρησκευτικά θέματα κατά κύριο λόγο, όμως έχει καταφέρει να διαδώσει με επιτυχία σε περισσότερους ανθρώπους γνώσεις και αισθητική ευχαρίστηση. Μέσα στην διάρκεια των αιώνων αυτών η χάραξη ως τεχνική βελτιστοποιήθηκε, ενώ αποδείκνυε συνεχώς τις τεράστιες δυνατότητες του χαράκτη και του υλικού (ξύλο, χαλκός).

Κατά αυτώ τω τρόπω επέρχεται και η καλλιτεχνική άνθηση της χαρακτικής στην Ευρώπη. Το 19^ο αιώνα εμφανίζονται χαρακτικά έργα των Goya, Dürer, Rembrandt, οι οποίοι ανέδειξαν την χάραξη σε Τέχνη.  αυτόνομη, δηλαδή πέραν της τυπογραφίας. Ασφαλώς και η τυπογραφία αναπτύχθηκε περαιτέρω απ’ την αναγέννηση της χαρακτικής. Ενώ το 1837 η ίδρυση της Σχολής Καλών Τεχνών στην Ελλάδα δίνει την δυνατότητα να διδαχθεί η χαρακτική επίσημα, αφού μέχρι πρότινος τα ελληνικά τυπώνονταν στην Βενετία και η ελληνική χαρακτική απαρτιζόταν μόνον από θρησκευτικά χαρακτικά μοναχών του Άθωνα. Εστιάζοντας πια στον ελληνικό χώρο του 20^ου αιώνα παρατηρούνται η πρώτες στιγμές σύγχρονης χαρακτικής. Πρώτος έλληνας χαράκτης που αυτονομεί και δίνει νέα πνοή στην τέχνη του είναι Μάρκος Ζαβιτσιάνος. Έπειτα ακολούθησε μια συνεχής αλυσίδα δασκάλων και μαθητών της χαρακτική, οι οποίοι προσέδωσαν στην τέχνη τους τόσο την τεχνική τελειότητα όσο και τον κοινωνικό, πολιτικό και ερωτικό παλμό της ζωής όπως: ο Κεφαλληνός, ο Γαλάνης, ο Γραμματόπουλος, ο Τάσσος, η Βάσω Κατράκη, ο Βαρλάμος, ο Εξαρχόπουλος, ο Μόραλης και πολλοί άλλοι.

Φθάνοντας πια στις μέρες μας η τυπογραφία έχει γίνει ψηφιακή και η χαρακτική υπάρχει ως μια περιορισμένη εικαστική τέχνη. ο περιορισμός της χαρακτικής στην Ελλάδα αλλά και διεθνώς οφείλεται κυρίως στον οικονομικό παράγοντα, ο οποίος κεφαλαιοποιεί την Τέχνη αδρανοποιώντας την. Όμως, σήμερα υπάρχουν έλληνες και διεθνείς χαράκτες με σύγχρονο και πλούσιο έργο, αρκεί να τους ανακαλύψει κανείς, τοποθετώντας τον εαυτό του ως πραγματικό θεατή της Τέχνης.

Ζούμε σε μια εποχή που κυλά γρήγορα, σχεδόν άπνοα. Οι λέξεις τρέχουν, οι εικόνες
προσπερνούν, κι η εσωτερική σιγή μοιάζει με πολυτέλεια. Κι όμως, μέσα σε αυτόν τον
θόρυβο, υπάρχει ακόμη ένας τόπος όπου τα πράγματα δεν φθείρονται από την ταχύτητα,
αλλά σώζονται από την ουσία τους: η ποίηση.
Η ποίηση δεν προσφέρεται για κατανάλωση. Δεν είναι εύκολη ούτε άμεση. Είναι σαν το φως
του απογεύματος που διαπερνά ένα παράθυρο και πέφτει σιωπηλά σε ένα άδειο τραπέζι. Δεν
φωνάζει, αλλά σε αναγκάζει να σταθείς.
Η ποίηση υπήρξε πάντοτε το καταφύγιο του ανθρώπου μπροστά στο ανείπωτο. Όταν δεν
επαρκούν τα καθημερινά μέσα έκφρασης, όταν οι λέξεις της λογικής στερεύουν, τότε η
ποίηση έρχεται να μιλήσει. Με σύμβολα, με εικόνες, με υπονοούμενα, με ρυθμό.
Η ποίηση είναι το μέρος όπου ο άνθρωπος επιστρέφει όταν όλα τα άλλα τον έχουν
εξαντλήσει. Όχι για να ξεχάσει, αλλά για να θυμηθεί — βαθύτερα. Είναι η ανάγκη να
αρθρώσει το άρρητο: μια αγάπη που δεν χώρεσε, μια απώλεια που δεν ειπώθηκε, μια στιγμή
που δεν πρόλαβε να γίνει ανάμνηση.
Πίσω από κάθε σπουδαίο ποίημα, δεν βρίσκεται μόνο μια τέχνη λέξεων. Βρίσκεται ένα
βλέμμα που τόλμησε να δει βαθύτερα. Ένα χέρι που έγραψε όχι για να εντυπωσιάσει, αλλά
για να αντέξει. Η ποίηση υπενθυμίζει πως δεν είμαστε μόνο λογική και δεδομένα. Είμαστε
και μνήμη, αφή, τραύμα, προσδοκία. Και όλα αυτά δεν χωράνε σε λέξεις καθημερινές.
Θέλουν την απλότητα και ταυτόχρονα τη δύναμη του στίχου.
Ο Ελύτης μιλούσε για την ποίηση όχι ως ιδέα αλλά ως ύπαρξη φωτός. Τα πράγματα στον
ποιητικό του λόγο δεν περιγράφονται· αναδύονται. Ένα φύλλο, μια πέτρα, ένας ήλιος,
αποκτούν μνήμη, παλμό, φωνή. Και μέσα από αυτά, ο αναγνώστης δεν «καταλαβαίνει» το
ποίημα — το θυμάται, σαν κάτι που είχε ξεχάσει πως του ανήκει. Η ποίηση, στον λόγο του,
γινόταν διάφανο ύφασμα, μέσα από το οποίο μπορούσες να δεις το αληθινό. Όχι το
πραγματικό — το αληθινό. Ό,τι παραμένει, αφού όλα τα περιττά έχουν φύγει.
Στον σημερινό κόσμο, η ποίηση συχνά μοιάζει περιττή. Δεν έχει μέγεθος, δεν έχει
χρηστικότητα, δεν έχει βιασύνη. Κι όμως, ίσως είναι το μόνο που αντιστέκεται σ’ όλα όσα
μας κατακλύζουν.
Η ποίηση δεν είναι θόρυβος. Είναι παύση. Δεν είναι εξήγηση. Είναι ανάδυση. Δεν επιδιώκει
να πείσει. Απλώς υπάρχει, όπως υπάρχει ο άνεμος ή το νερό: χωρίς λόγο, αλλά
αναντικατάστατη. Σήμερα, ζει σε νέες μορφές — σε φωνές spoken word, σε σύντομα
ποιήματα που κυκλοφορούν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, σε λέξεις γραμμένες πάνω σε
τοίχους. Δεν χάθηκε· μεταμορφώθηκε. Και όπως πάντα, επιβιώνει εκεί όπου ο άνθρωπος
εξακολουθεί να έχει ψυχή που διψά. Η ποίηση δεν λύνει προβλήματα. Δεν υπόσχεται
απαντήσεις. Αλλά δίνει νόημα, εκεί που όλα φαίνονται μάταια.

Σήμερα, ζούμε την εποχή της εικόνας και του εφήμερου. Τα μηνύματα γίνονται σύντομα, οι
ειδήσεις καταναλώνονται γρήγορα, η σκέψη αποκόπτεται από το βάθος. Σε αυτή τη συνθήκη,
η ποίηση δεν βρίσκει εύκολα χώρο. Δεν προλαβαίνει να “ανέβει” στην ταχύτητα του κόσμου.
Αλλά εκεί ακριβώς κρύβεται η δύναμή της: είναι ο αντίποδας. Είναι αυτό που σε αναγκάζει
να επιβραδύνεις, να σταθείς. Να μην προσπεράσεις, αλλά να κοιτάξεις. Να διαβάσεις μια
λέξη και να τη νιώσεις όχι με το μυαλό, αλλά με το σώμα. Να καταλάβεις, έστω και για λίγο,
ότι μέσα στις πιο λιτές φράσεις, μπορεί να φωλιάζει ολόκληρη η ύπαρξη.
Η ποίηση του σήμερα δεν έχει πεθάνει — απλώς έχει γίνει λιγότερο κραυγαλέα. Ζει στις
προσωπικές αναρτήσεις ανθρώπων που δεν αυτοαποκαλούνται ποιητές, στα λόγια της
μουσικής, στις απλές φράσεις που κρύβουν εμπειρία, πένθος, αγάπη.
Μας θυμίζει ότι κάτω από την επιφάνεια της καθημερινότητας υπάρχει μια άλλη
πραγματικότητα — λεπτή, σχεδόν αόρατη, αλλά ουσιώδης. Εκεί που μια λέξη μπορεί να γίνει
παρηγοριά, μια σιωπή να γίνει στιγμή πληρότητας, ένα ποίημα να λειτουργήσει σαν φάρος
σε αχαρτογράφητα νερά. Είναι ουσιαστικά ένα άλμα που πρέπει όλοι να κάνουμε, για να
υπερβούμε την φθορά της εποχής μας.
Η ποίηση, όταν είναι αληθινή, δεν χρειάζεται τίποτα για να υπάρξει — μόνο έναν αναγνώστη
που τολμά να κοιτάξει εντός.
Σε έναν κόσμο που διαρκώς μας ζητά να προχωρούμε, η ποίηση μας προτρέπει να μείνουμε
για λίγο. Να παρατηρήσουμε. Να νιώσουμε. Η ποίηση δεν είναι πολυτέλεια. Είναι
αντιστάθμισμα στο βάρος του κόσμου. Να θυμηθούμε ποιοι είμαστε πίσω από τους ρόλους,
τις υποχρεώσεις, τα δεδομένα. Δεν είναι εύκολη η ποίηση, ούτε πάντα ευχάριστη. Αλλά είναι
αληθινή. Και γι’ αυτό, είναι απαραίτητη. Μπορεί να μη σώσει τον κόσμο. Αλλά ίσως, κάποια
στιγμή, σώσει εμάς από τον εαυτό μας…

Σε μια εποχή που προκαλεί είτε αίσθημα φρίκης, είτε την αδιαφορία στους ανθρώπους-ως παραίτηση απέναντι στον κόσμο και τα πράγματα-, είναι αναγκαία η έκφραση. Ο τρόπος που ένας νέος άνθρωπος επέλεξε να εκφράσει την ανησυχία και τον προβληματισμό του είναι η χαρακτική. Έτσι, ο Δημήτρης Κιούσης σας προσκαλεί στην πρώτη του έκθεση χαρακτικών έργων με τίτλο «Χαρακτική|Τέχνη & Τεχνική», τα εγκαίνια της οποίας θα γίνουν την Τετάρτη 23 Ιουλίου στις 20:30, στο Πολιτιστικό Κέντρο Εξαμιλίων  με την συνεργασία του Πολιτιστικού Συλλόγου Εξαμιλίων. Η έκθεση θα λειτουργήσει από 24 έως 26 και 28 Ιουλίου από τις 19:30 έως 21:00, με ελεύθερη είσοδο.

Μερικές σημειώσεις για την Χαρακτική από τον Δημήτρη Κιούση

Όσο δούλεψα τα έργα για αυτή την έκθεση μου αναδύθηκε το εξής δίλλημα: «Τι είναι η Χαρακτική; Τέχνη ή Τεχνική». Στην πορεία θεώρησα πως δεν μπορεί να γίνει διάκριση, η χαρακτική είναι εξίσου τέχνη και τεχνική, με τον ίδιο τρόπο που είναι και η ζωγραφική, η γλυπτική, ο χορός και όλες οι τέχνες. Βέβαια το ερώτημα αυτό προέκυψε έντονα από την χρήση της χαρακτικής στην υπηρεσία της τυπογραφίας από την εποχή της αναγέννησης και έπειτα –με εξαίρεση το σήμερα. Και αν ξεκαθάρισα αυτό το ερώτημα μέσα μου, δεν ήταν τίποτε, καθώς το κρίσιμο ζήτημα είναι πως θα μιλήσω για κάτι το οποίο δεν είναι αισθητό στην πραγματικότητα.

Πράγματι, ως τέχνη η χαρακτική δεν έχει ισχυρή παρουσία στην κοινωνία μας, οι λόγοι για αυτή την εξέλιξη είναι διάφορη και δεν έχει σημασία να τους αναλύσω. Είναι ενδιαφέρον, πάντως, να μιλήσω για όλους τους λόγους που αξίζει να επιστρέψει κανείς στην τέχνη της χαρακτικής και να δει παλαιά και νέα έργα. Πρώτα απ’ όλα, η χαρακτική στο παρελθόν αποτύπωσε τον κόσμο, το πραγματικό και τον λογοτεχνικό, είτε με γραβούρες τοπίων, είτε με τις εικονογραφήσεις των κλασσικών έργων της λογοτεχνίας. Ενώ στον ελληνικό χώρο έχουμε ένα πλούσιο χαρακτικό παρελθόν, που αποτυπώνονται οι μεγάλες ιστορικές στιγμές σε έργα του Τάσσου και της Κατράκη ή θυμίζουν το παρελθόν μέσα από τα σχολικά βιβλία, τα οποία κοσμήθηκαν από χαρακτικά του Γραμματόπουλου. Έχουμε, λοιπόν, έναν δίαυλο επικοινωνίας με την ιστορία και την κοινωνία του παρελθόντος μέσα απ’ τα χαρακτικά έργα.

Σήμερα, η χαρακτική έχει παρουσία με νέα πρόσωπα και στην χώρα μας. Όμως, ο προσανατολισμός είναι σαφώς πιο καλλιτεχνικός, δίχως να ‘χει ως πρώτο μέλημα του την κοινωνική καταγραφή. Φυσικά, αυτή η εξέλιξη είναι λογική, αν δούμε και την παρουσία της τυπογραφίας, η οποία αν ακολουθεί του κανόνες και εξασφαλίζει την ποιότητα του τυπωμένου βιβλίου, βαφτίζεται αμέσως καλλιτεχνική. Η μοίρα της ποιότητας, είτε αναφερόμαστε στην Χαρακτική, είτε στην τυπογραφία, είναι η ένταξη τους στον καλλιτεχνικό χώρο, ο οποίος μένει αφανής στο ευρύ κοινό.

Καταλήγοντας, δεν μπορώ να μην παραδεχτώ ότι και άνθρωποι που δημιουργούν αξιόλογα χαρακτικά έργα υπάρχουν, και κόσμος που γνωρίζει την χαρακτική. Αλλά δεν είναι πλειοψηφία και δεν θα υπάρξει καμία εξέλιξη στον χώρο αν δεν εκτεθούν οι δημιουργοί και τα έργα στο μεγάλο κοινό, στην κοινωνία. Γιατί, η χαρακτική είναι μια άκρως κοινωνική τέχνη, που διασφαλίζει την πολλαπλή αναπαραγωγή του έργου, προκειμένου να διαχυθεί στο κοινωνικό σύνολο εύκολα.