Τα τελευταία χρόνια, η ιατρική κοινότητα αρχίζει να αναθεωρεί την άποψή της για την αξία των μαζικών προληπτικών εξετάσεων για τον καρκίνο. Ένας από τους πρωτοπόρους σε αυτή τη συζήτηση είναι ο Dr. H. Gilbert Welch, καθηγητής στη Σχολή Δημόσιας Υγείας του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ και γνωστός για τις ριζοσπαστικές του θέσεις σχετικά με την υπερδιάγνωση και τις συνέπειές της. «Κανείς δεν θέλει να περάσει τις κακουχίες της θεραπείας του καρκίνου — χειρουργεία, ακτινοβολίες και χημειοθεραπείες – ούτε και τον φόβο που φέρνει η διάγνωση, για έναν καρκίνο που στην πραγματικότητα δεν θα τους ενοχλούσε ποτέ», γράφει ο Welch, σε σχετικό άρθρο του.
Η υπερδιάγνωση: Τι σημαίνει και γιατί μας αφορά;
Ο όρος υπερδιάγνωση αναφέρεται στον εντοπισμό καρκίνων που, αν και πληρούν τα κριτήρια διάγνωσης-σταδιοποίησης, δεν θα προκαλούσαν ποτέ συμπτώματα ή πρόβλημα στη ζωή του ασθενούς — ακόμη και αν δεν αντιμετωπίζονταν ποτέ. Με άλλα λόγια, είναι μορφές καρκίνου που δεν θα εξελίσσονταν ή θα παρέμεναν ανενεργές.
Τι δείχνουν οι διεθνείς μελέτες
Η πιο εντυπωσιακή περίπτωση είναι ο καρκίνος του θυρεοειδούς. Μια παγκόσμια μετα-ανάλυση που δημοσιεύτηκε στο New England Journal of Medicine (Ahn et al., 2016) έδειξε ότι έως και το 90% των καρκίνων του θυρεοειδούς που εντοπίζονται μέσω προληπτικού ελέγχου δεν θα προκαλούσαν ποτέ κανένα σύμπτωμα ή πρόβλημα υγείας.
Αντίστοιχα, μελέτες που δημοσιεύτηκαν στο British Medical Journal (BMJ) και στο Journal of the National Cancer Institute δείχνουν ότι:
- 1 στις 3 διαγνώσεις καρκίνου του μαστού μέσω μαστογραφίας είναι υπερδιάγνωση.
- Στον καρκίνο του προστάτη, έως και 60% των περιπτώσεων δεν θα προκαλούσαν ποτέ πρόβλημα.
- Αντίστοιχα, στον καρκίνο του δέρματος (ιδίως βασικοκυτταρικό καρκίνωμα), η υπερδιάγνωση είναι πολύ συχνή.
Ποια όμως είναι εικόνα στην Ελλάδα;
Στη χώρα μας, δεν υπάρχει ακόμη επίσημος μηχανισμός για την παρακολούθηση της υπερδιάγνωσης, όμως τα τελευταία χρόνια γίνονται βήματα για την ενίσχυση της πρόληψης – και ταυτόχρονα, ανοίγει και η συζήτηση για τις πιθανές υπερβολές.
- Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα δεδομένα του ΕΟΔΥ (Εθνικός Οργανισμός Δημόσιας Υγείας, 2024), περίπου 7.000 περιπτώσεις καρκίνου του μαστού διαγιγνώσκονται ετησίως. Η συμμετοχή στο πρόγραμμα προληπτικής μαστογραφίας «Φώφη Γεννηματά» έχει αυξηθεί σημαντικά, με πάνω από 400.000 γυναίκες να έχουν εξεταστεί από το 2022 ως σήμερα.
- Στον καρκίνο του προστάτη, ο Πανελλήνιος Ιατρικός Σύλλογος τονίζει ότι πρέπει να αποφεύγεται η κατάχρηση του PSA test σε άνδρες κάτω των 50 ετών, χωρίς οικογενειακό ιστορικό.
- Σύμφωνα με πανελλαδικές μελέτες (π.χ. ΕΣΔΥ), ένας σημαντικός αριθμός θυρεοειδεκτομών γίνεται για μικρούς όζους που δεν απαιτούν άμεση παρέμβαση.
Οι ελληνικές επιστημονικές εταιρείες αρχίζουν να ενσωματώνουν κατευθυντήριες οδηγίες που τονίζουν τη σημασία της αναμονής (watchful waiting), της εξατομίκευσης της πρόληψης και της ενημέρωσης του ασθενούς.
Η ψυχολογική διάσταση.
Η διάγνωση του καρκίνου, ακόμη κι αν δεν είναι απειλητική, έχει τεράστιο ψυχολογικό αντίκτυπο. Ασθενείς μιλούν για άγχος, κρίσεις πανικού, κατάθλιψη – ακόμη και αλλαγή ταυτότητας. Πολλοί ακολουθούν θεραπείες που επηρεάζουν την ποιότητα ζωής τους, χωρίς πραγματική ανάγκη.
Λιγότερη ιατρική, περισσότερη υγεία;
Η φράση του Welch – Less medicine, more health – συνοψίζει τη νέα φιλοσοφία που αναπτύσσεται: να προσφέρουμε ιατρική φροντίδα μόνο όταν πραγματικά χρειάζεται, και όχι επειδή «πρέπει να κάνουμε κάτι».
Αυτό σημαίνει:
- Εξατομικευμένος προληπτικός έλεγχος
- Προσεκτική αξιολόγηση των ευρημάτων
- Συμμετοχή του ασθενούς στη λήψη αποφάσεων
- Ενημέρωση για τα υπέρ και τα κατά των εξετάσεων
Η φωνή του Dr. Welch δεν είναι φωνή άρνησης της επιστήμης – είναι προειδοποίηση ενάντια στην υπερβολή. Σε μια εποχή όπου κάθε «προληπτικός έλεγχος», παρουσιάζεται ως «πανάκεια», καλό είναι να θυμόμαστε ότι κάθε ιατρική πράξη έχει συνέπειες. Και ότι η υγεία δεν σημαίνει απλώς την απουσία καρκίνου αλλά ποιότητα ζωής, αυτονομία και σωστή -όχι υπερβολική- πληροφόρηση.
Πηγές
- Welch, H. G. Less Medicine, More Health, Beacon Press, 2015.
- Ahn HS et al. (2016), New England Journal of Medicine
- Bleyer A, Welch HG. (2012), Effect of screening mammography, NEJM
- BMJ (2012), Overdiagnosis in cancer
- ΕΟΔΥ, Εθνικά Προγράμματα Πρόληψης, 2022–2024
- ΕΛΣΤΑΤ, Στατιστικά Υγείας και Θνησιμότητας
- ΕΣΔΥ (Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας), Αναφορές για καρκίνο θυρεοειδούς
- Πανελλήνιος Ιατρικός Σύλλογος – Κατευθυντήριες Οδηγίες για PSA
Leave a Reply