Η γήρανση αποτελεί μία φυσιολογική διαδικασία, ωστόσο πολλοί άνθρωποι παρατηρούν σημάδια που εμφανίζονται πολύ νωρίτερα απ’ ό,τι θα περίμεναν: λεπτές γραμμές, θαμπή όψη, μείωση της ελαστικότητας, εύκολη κόπωση. Παρότι οι περισσότεροι γνωρίζουμε τους βασικούς «ενόχους» όπως το στρες, ο ήλιος και ο κακός ύπνος, υπάρχουν και άλλοι, λιγότερο εμφανείς παράγοντες που επιταχύνουν αθόρυβα τη φθορά του δέρματος και του οργανισμού. Ακολουθούν τρεις άγνωστοι, αλλά καθοριστικοί λόγοι πρόωρης γήρανσης – και κυρίως, πώς μπορούμε να τους νικήσουμε.
1. Η μικροφλεγμονή χαμηλού βαθμού
Πρόκειται για έναν «σιωπηλό» μηχανισμό που λειτουργεί σε βάθος χρόνου. Μικροφλεγμονή είναι η χρόνια, χαμηλής έντασης ενεργοποίηση του ανοσοποιητικού που δεν προκαλεί εμφανή συμπτώματα, αλλά οδηγεί σε σταδιακή βλάβη των κυττάρων. Παράγοντες όπως κακή διατροφή, αυξημένο σάκχαρο, κάπνισμα αλλά και ρύπανση την τροφοδοτούν καθημερινά.
Πώς αντιμετωπίζεται:
Ενίσχυση της διατροφής με αντιοξειδωτικά: μούρα, πράσινο τσάι, κουρκουμάς, πράσινα λαχανικά.
Βελτίωση της εντερικής υγείας μέσω προβιοτικών και τροφών πλούσιων σε φυτικές ίνες.
Μείωση της ζάχαρης και των επεξεργασμένων τροφίμων που αυξάνουν τα επίπεδα φλεγμονής.
Ακόμη και μικρές αλλαγές στη διατροφή μπορούν να μειώσουν σημαντικά τη φλεγμονή και να επιβραδύνουν την κυτταρική φθορά.
2. Η «ψηφιακή φωτογήρανση»: Μπλε φως και κοντινή απόσταση οθονών
Αν και ο ήλιος παραμένει ο κορυφαίος παράγοντας γήρανσης του δέρματος, τα τελευταία χρόνια οι ειδικοί στρέφουν το βλέμμα τους στο μπλε φως που εκπέμπουν τα κινητά, τα tablets και οι υπολογιστές. Το φως αυτό μπορεί να διεισδύσει πιο βαθιά από την υπεριώδη ακτινοβολία και να προκαλέσει οξείδωση, μείωση κολλαγόνου και πρόωρη εμφάνιση κηλίδων.
Πώς αντιμετωπίζεται:
Καθημερινή χρήση αντηλιακού με ειδική προστασία από το μπλε φως, ακόμη και σε εσωτερικούς χώρους.
Ρύθμιση της φωτεινότητας στις συσκευές και χρήση «night mode».
Κανόνας 20-20-20: κάθε 20 λεπτά, κοίτα για 20 δευτερόλεπτα σε απόσταση 6 μέτρων για να μειώσεις την καταπόνηση.
Η ψηφιακή μας καθημερινότητα είναι αναπόφευκτη, αλλά με μικρά βήματα μπορούμε να ελαττώσουμε την επίδρασή της στο δέρμα και στα μάτια.
3. Η χρόνια αφυδάτωση σε κυτταρικό επίπεδο
Πολλοί πιστεύουν ότι πίνουν αρκετό νερό, όμως η πραγματικότητα διαφέρει. Η αφυδάτωση δεν αφορά μόνο την ποσότητα νερού, αλλά και την ικανότητα των κυττάρων να το συγκρατούν. Η έλλειψη ηλεκτρολυτών, η υπερβολική κατανάλωση καφέ, το στρες και ο ξηρός αέρας μειώνουν την ενυδάτωση σε βάθος, οδηγώντας σε θαμπό δέρμα, λεπτές γραμμές και μειωμένη ενέργεια.
Πώς αντιμετωπίζεται:
Ενυδάτωση που συνδυάζει νερό και ηλεκτρολύτες (νάτριο, κάλιο, μαγνήσιο).
Κατανάλωση τροφών πλούσιων σε νερό, όπως αγγούρι, καρπούζι, πορτοκάλια.
Χρήση ενυδατικών προϊόντων με υαλουρονικό οξύ και γλυκερίνη, που βοηθούν στη δέσμευση νερού στο δέρμα.
Η βαθιά ενυδάτωση μπορεί να αναστρέψει ορατά σημάδια πρόωρης γήρανσης μέσα σε λίγες εβδομάδες.
Συμπέρασμα
Η πρόωρη γήρανση δεν είναι πάντα αποτέλεσμα εμφανών παραγόντων. Συχνά οφείλεται σε διαδικασίες που δρουν «υπογείως» και περνούν απαρατήρητες μέχρι να γίνουν εμφανείς. Με συνειδητές επιλογές στην καθημερινή φροντίδα, στη χρήση της τεχνολογίας και στη διατροφή μας, μπορούμε να επιβραδύνουμε τη φθορά και να χαρίσουμε στον εαυτό μας μια πιο υγιή, λαμπερή και νεανική εικόνα – από μέσα προς τα έξω.
Ενδεικτική Βιβλιογραφία
Sinclair, D. & LaPlante, M. (2019). Lifespan: Why We Age – and Why We Don’t Have To. Atria Books. – Βασικό σύγγραμμα για τους μηχανισμούς γήρανσης και τη δράση της φλεγμονής σε κυτταρικό επίπεδο.
Ames, B. N. (2018). “Prolonging healthy aging: Longevity vitamins and proteins.” Proceedings of the National Academy of Sciences, 115(43). – Παρουσιάζει τα θρεπτικά συστατικά και τους αντιοξειδωτικούς μηχανισμούς που μειώνουν τη μικροφλεγμονή.
Pillaiyar, T., Meenakshisundaram, S., & Manickam, M. (2021). “A review of aging mechanisms and interventions.” Bioorganic Chemistry, 109. – Αναλύει τους βιολογικούς μηχανισμούς πρόωρης γήρανσης και σύγχρονες παρεμβάσεις.
Hunter, N., et al. (2018). “High-energy visible light (blue light) and skin: Photobiological and clinical aspects.” Journal of Dermatological Science, 92(1). – Επιστημονική αναφορά για τις επιδράσεις του μπλε φωτός στην παραγωγή ελευθέρων ριζών και τη φωτογήρανση.
Campiche, R., et al. (2020). “Blue light contributes to skin hyperpigmentation.” Journal of Investigative Dermatology, 140(10). – Τεκμηριώνει τον ρόλο της ψηφιακής ακτινοβολίας στην εμφάνιση κηλίδων.
Popkin, B., D’Anci, K., & Rosenberg, I. (2010). “Water, hydration and health.” Nutrition Reviews, 68(8). – Κλασική ανασκόπηση που εξηγεί τον ρόλο της ενυδάτωσης στην υγεία των κυττάρων.
Jéquier, E., & Constant, F. (2010). “Water as an essential nutrient.” European Journal of Clinical Nutrition, 64. – Περιγράφει τη σημασία της ισορροπίας ηλεκτρολυτών για τη βέλτιστη κυτταρική λειτουργία.
Cani, P. D. (2017). “Gut microbiota, immune system, and aging.” Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care, 20(1). – Εξηγεί πώς η εντερική υγεία συνδέεται με τη μικροφλεγμονή και τη βιολογική γήρανση.
Η χρήση των Yamanaka factors – των μεταγραφικών παραγόντων Oct4, Sox2, Klf4 και c-Myc – έχει πλέον ξεπεράσει τη θεωρία των iPSC και εισέρχεται δυναμικά στο πεδίο της αντιγήρανσης. Ερευνητές στο Babraham Institute του Cambridge έχουν αναπτύξει μια καινοτόμο τεχνική, γνωστή ως maturation-phase transient reprogramming (MPTR), που «επιστρέφει» τον βιολογικό χρόνο σε ανθρώπινα κύτταρα δέρματος.
Τι έκαναν οι ερευνητές:
Αντί για την παραδοσιακή, πλήρη επαναπρογραμματιστική διαδικασία που διαρκεί περίπου 50 ημέρες, οι ερευνητές απομόνωσαν ένα κρίσιμο παράθυρο: εξέθεσαν κύτταρα ινοβλάστες (fibroblasts) σε Yamanaka factors για μόλις 13 ημέρες
Στη συνέχεια, σταμάτησαν την έκφραση των παραγόντων και άφησαν τα κύτταρα να αναπτυχθούν υπό φυσιολογικές συνθήκες.
Με ανάλυση του επιγενετικού ρολογιού (epigenetic clock) και του τρανσκριπτόματος, διαπίστωσαν ότι τα κύτταρα “γύρισαν” σε μορφολογικό και μοριακό επίπεδο σε κατάσταση που αντιστοιχεί σε κύτταρα περίπου 30 χρόνια νεότερα. Παρά την έκθεση στους παράγοντες, τα κύτταρα διατήρησαν την ταυτότητά τους ως ινοβλάστες – δηλαδή δεν “ξεχάστηκε” η εξειδίκευσή τους.
Επιπλέον, οι “αναγεννημένα” κύτταρα παρήγαγαν περισσότερο κολλαγόνο σε σύγκριση με τα γήρα με πρότυπα, και σε in vitro δοκιμές επούλωσης (scratch assay) μετακινήθηκαν πιο γρήγορα για να «κλείσουν» ένα τεχνητό τραύμα.
Γιατί είναι σημαντικό
Η τεχνική MPTR καταδεικνύει ότι μπορεί να επιτευχθεί αναζωογόνηση (rejuvenation) χωρίς να οδηγηθεί κανείς σε πλήρη πολυδυναμία, αποφεύγοντας έτσι κινδύνους όπως η δημιουργία όγκων.
Η επιστροφή μοριακών δεικτών ηλικίας υποδηλώνει ότι τα ηλικιωμένα κύτταρα μπορούν να ανακτήσουν όχι μόνο μορφολογικά, αλλά και λειτουργικά χαρακτηριστικά νιότερων κυττάρων.
Η αυξημένη παραγωγή κολλαγόνου και η ταχύτερη “μετανάτευση” των ινοβλαστών σε πειράματα επούλωσης ανοίγει το δρόμο για πιθανές θεραπείες στην αναγεννητική ιατρική (π.χ. για τραύματα, ηλικιακά έλκη).
Περιορισμοί και προκλήσεις
Ο μηχανισμός του MPTR δεν έχει πλήρως αποσαφηνιστεί: δεν είναι γνωστό ποιοι ακριβώς τομείς του γονιδιώματος “διαφεύγουν” του επαναπρογραμματισμού – δηλαδή, ποιοι γενετικοί τόποι παραμένουν σταθεροί ώστε να διατηρηθεί η κυτταρική ταυτότητα. Η ασφάλεια μακροχρόνια σε κλινικά περιβάλλοντα απαιτεί περαιτέρω έρευνα: πρέπει να διασφαλιστεί ότι δεν θα προκληθούν ανεπιθύμητες κυτταρικές μεταλλάξεις ή προκαρκινικές αλλαγές. Η τεχνική έχει δοκιμαστεί σε καλλιέργειες κυττάρων, όχι ακόμα σε ολοκληρωμένους ιστούς ή οργανισμούς, κι έτσι η μετάβασή της σε θεραπευτικές εφαρμογές απαιτεί επιπλέον πειράματα.
Είναι λοιπόν αυτή η έρευνα μια επανάσταση στην Αντιγήρανση;
Η έρευνα του Cambridge / Babraham Institute αποδεικνύει ότι η επαναπρογραμματιστική τεχνολογία των Yamanaka factors μπορεί να χρησιμοποιηθεί με ασφαλέστερο τρόπο για μερική αναζωογόνηση κυττάρων. Η δυνατότητα “γύρισμα” του βιολογικού χρόνου κυττάρων δέρματος κατά περίπου 30 χρόνια, χωρίς απώλεια λειτουργικής ταυτότητας, ανοίγει έναν πολλά υποσχόμενο δρόμο για μελλοντικές θεραπείες στην αναγεννητική ιατρική και την αντιγήρανση.
Μια από τις πιο συγκινητικές στιγμές στην καριέρα μου ήταν η πρόσκληση της Πανελλήνιας Ένωσης Γονέων και Κηδεμόνων Ατόμων-Παιδιών Νοητικά Υστερούντων, ΠΕΓΚΑΠ-ΝΥ, «Άνοιξη», σε μια ομιλία με θέμα : «Νέα επιστημονικά δεδομένα, σύγχρονες προκλήσεις και επαναστατικές θεραπείες στην αισθητική και αναγεννητική ιατρική». Στην εκδήλωση παρευρέθηκαν εκπρόσωποι φορέων και συλλόγων, η Δήμαρχος Διονύσου, εκπρόσωποι των υπουργείων Υγείας και Παιδείας, κ.α
Το έργο του συγκεκριμένου συλλόγου είναι πραγματικά αξιοθαύμαστο ενώ όπως συμβαίνει και με άλλους συλλόγους παρόμοιας φιλοσοφίας, σε μεγάλο βαθμό καλύπτει το αντίστοιχο κενό της πολιτείας. Θα ήθελα να συγχαρώ το Δ.Σ και τα μέλη του συλλόγου για την προσπάθεια τους και να καλέσω όλους όσους αναζητούν τρόπο προσφοράς και εθελοντισμού να γνωρίσουν την ΠΕΓΚΑΠ-ΝΥ, να περιηγηθούν στις άρτιες εγκαταστάσεις οι οποίες καλύπτουν μια έκταση 2000τ.μ και να συναντήσουν παιδιά και ενήλικες που υποστηρίζονται εκεί. Μια καλή ευκαιρία θα είναι το χριστουγεννιάτικο μπαζάρ του Συλλόγου που θα πραγματοποιηθεί 6 και 7 Δεκεμβρίου.
Ακολουθεί μέρος της ομιλίας:
«Η Αναγεννητική και Αισθητική Ιατρική δεν είναι πλέον μόδα – Είναι τρόπος ζωής
Νέα επιστημονικά δεδομένα, σύγχρονες προκλήσεις και επαναστατικές θεραπείες».
Θα ξεκινήσω κάπως απροσδόκητα:
Κωνσταντίνος Καβάφης «Μελαγχολία του Ιάσονος Κλεάνδρου· ποιητού εν Kομμαγηνή· 595 μ.X.»
Το γήρασμα του σώματος και της μορφής μουείναι πληγή από φρικτό μαχαίρι.
Δεν έχω εγκαρτέρησι καμιά.
Εις σε προστρέχω Τέχνη της Ποιήσεως,
που κάπως ξέρεις από φάρμακα·
νάρκης του άλγους δοκιμές, εν Φαντασία και Λόγω.
Είναι πληγή από φρικτό μαχαίρι. –
Τα φάρμακά σου φέρε Τέχνη της Ποιήσεως,
που κάμνουνε – για λίγο – να μη νοιώθεται η πληγή.
Μερικές διαπιστώσεις και μια προσωπική παρατήρηση: ο χρόνος δεν μπορεί να νικηθεί. Και δεν πρέπει κιόλας. Άρα δεν συμφωνώ με τον όρο «αντιγήρανση». Ούτε και με τον νεότευκτο όρο longevity (μακροζωία). Αντίθετα, όπως δημοσίευσα πρόσφατα, θα ήθελα να προτείνω έναν πιο οικείο στην αρχαιοελληνική φιλοσοφία της αρμονίας και του μέτρου, όρο: την ευζωία, ή αν θέλετε wellaging. Δεν είναι δυνατό να βρισκόμαστε στην Ελλάδα- τόπο ιερό- και να αγνούμε τις βασικές αρχές με τις οποίες Ιπποκράτης και Ασκληπιός προσέγγιζαν την Ιατρική. Και να επισημάνω ότι ακριβώς εδώ στη γεννέτειρα της Ιατρικής, στον τόπο αυτό που ορίστηκε η αρετή του Κάλλους, δεν υπάρχει κλάδος ειδίκευσης σε πανεπιστημιακό επίπεδο «Αισθητικής Ιατρικής». Ενώ πολλοί θεωρούν πιο ειδήμονες για τις αντίστοιχες θεραπείες τους συνάδελφους πλαστικούς ή δερματολόγους. Και εδώ να πω ότι ακριβώς για αυτό τον λόγο με βοήθησε η βασική μου ειδικότητα. Διότι μπορώ να αντιμετωπίσω ένα φαινότυπο, σώμα ή πρόσωπο ολιστικά και σε συνδυασμό με τα τυχόν υποκείμενα νοσήματα, τη σχετική φαρμακευτική αγωγή, τον τρόπο ζωής κλπ. Κυρία με χρόνια πρόβλημα ελέγχου βάρους δεν γνώριζε ότι απλώς πάσχει από θυρεοειδή! Μετά από δική μου προτροπή και επιμονή έκανε υπέρηχο. Βρέθηκε όγκος κακοήθης, έγινε επείγων χειρουργείο, ιώδιο κλπ και τώρα είναι υγιέστατη και αντιμετώπισε και το ζήτημα βάρους.
Και τώρα η προσωπική μου παρατήρηση: στην καθημερινότητά μου, τόσο ως επαγγελματίας όσο και ως απλός άνθρωπος, παρατηρώ κάτι που με προβληματίζει αλλά και με ενθουσιάζει.
Βλέπω ανθρώπους κουρασμένους, στρεσαρισμένους, να λένε συχνά:
«Δεν είμαι πια όπως παλιά», «Μεγαλώνω και δεν προλαβαίνω να ζήσω», ή ακόμα: «Δεν με αναγνωρίζω στον καθρέφτη». Αλλά βλέπω και το αντίθετο. Ανθρώπους που, παρά την ηλικία τους, την πίεση, το άγχος, καταφέρνουν να στέκονται όρθιοι, γελαστοί, γεμάτοι ενέργεια.
Που φαίνεται να αντιστέκονται στον χρόνο, όχι γιατί δεν γερνάνε, αλλά γιατί γνωρίζουν πώς να φροντίζουν τον εαυτό τους.
Τι τους ξεχωρίζει;
Δεν είναι τα γονίδια. Δεν είναι η τύχη. Είναι ο τρόπος ζωής τους.
Και εδώ ακριβώς, έρχεται αυτό που θέλω να μοιραστώ σήμερα μαζί σας:
Η Αναγεννητική και Αισθητική Ιατρική δεν είναι πια μια μόδα που αφορά τους λίγους.
Είναι ένας σύγχρονος τρόπος ζωής που αφορά όλους μας.
Η ιατρική της αναγέννησης – Μια νέα φιλοσοφία για μια αρχαία επιστήμη-τέχνη.
Όταν άκουσα πρώτη φορά για την Αναγεννητική Ιατρική, δεν φανταζόμουν πόσο ριζικά θα άλλαζε τον τρόπο που βλέπω το σώμα και την υγεία μου.
Μέχρι τότε, είχα συνηθίσει να σκέφτομαι την ιατρική σαν κάτι που ενεργοποιείται όταν κάτι πάει στραβά.
Πονάει η μέση μου; Παίρνω φάρμακα. Έχω πρόβλημα στο γόνατο; Κάνω φυσικοθεραπεία.
Γεμίζω ρυτίδες; Το αποδέχομαι ως φυσικό. Αλλά τι γίνεται αν υπάρχει τρόπος να ενεργοποιήσουμε το σώμα μας να αυτοθεραπευτεί;
Αν υπάρχει τρόπος να προλάβουμε τη φθορά, όχι απλώς να την καθυστερήσουμε;
Εδώ μπαίνει η Αναγεννητική Ιατρική, που αξιοποιεί βλαστοκύτταρα, αυτόλογο PRP, αυξητικούς παράγοντες, ακόμα και γενετική πληροφόρηση, για να βοηθήσει το σώμα να επανέλθει, να επουλωθεί, να αναγεννηθεί.
Η Αισθητική Ιατρική δεν είναι πια ματαιοδοξία.
Πριν ασχοληθώ ουσιαστικά με την Αισθητική Ιατρική, ήμουν κι εγώ λίγο… προκατειλημμένος.
Σκεφτόμουν «Εντάξει, αυτά είναι για celebrities», «για ανθρώπους που κυνηγούν την εικόνα». Αλλά όταν άρχισα να βλέπω την ψυχολογική αλλαγή στους ανθρώπους, άρχισα να βλέπω κάτι βαθύτερο. Μια γυναίκα γύρω στα 50 ήρθε για μια απλή θεραπεία προσώπου. Τίποτα υπερβολικό.Όταν τελείωσε, κοιτάχτηκε στον καθρέφτη και είπε:
«Επιτέλους, νιώθω πως βλέπω πάλι εμένα». Άλλες πάλι περιπτώσεις θεωρούν αυτό τον κλάδο ιατρικής- αυτή την ειδικότητα όπως τις κοσμητικές εφαρμογές σε μαλλιά ή νύχια. «Εχω ένα γάμο ή ένα κοινωνικό γεγονός σε 1-2 εβδομάδες και θέλω να φαίνομαι νεότερη, πιο φρέσκια». Μα το ζήτμα δεν είναι να φαινόμαστε αλλά είμαστε.
Η Αισθητική Ιατρική δεν αλλάζει αυτό που είμαστε, αυτό το πετυχαίνουμε ως ένα βαθμό με την αναγεννητική ιατρική. Η αισθητική ιατρική αναδεικνύει αυτό που ήμασταν και παραμένουμε – ακόμα κι αν το είχαμε ξεχάσει λίγο. Μπορεί να γίνει εργαλείο αυτοπεποίθησης, τόνωσης, αποδοχής. Και ναι – με τα σωστά χέρια, με μέτρο, με επιστημονική τεκμηρίωση, μπορεί να κάνει θαύματα.
Οι παγίδες και οι ευθύνες
Όμως ας είμαστε ειλικρινείς. Υπάρχουν και παγίδες. Ζούμε σε μια εποχή που η εικόνα μπορεί να γίνει εμμονή. Που οι προσδοκίες διαστρεβλώνονται από τα social media. Που νέοι άνθρωποι νιώθουν ότι πρέπει να μοιάζουν… σε φίλτρο.
Γι’ αυτό είναι καθήκον μας – ως επαγγελματίες και λειτουργοί, αλλά και ως κοινωνία – να κρατήσουμε το μέτρο. Να βλέπουμε αυτές τις θεραπείες ως ενίσχυση της υγείας, όχι ως απόδραση από την πραγματικότητα. Η ιατρική, σε όποια μορφή, πρέπει να ενδυναμώνει τον άνθρωπο, όχι να τον κάνει εξαρτημένο.
Σύγχρονες Προκλήσεις και Νέες Ανάγκες
Μια κοινωνία σε συνεχή πίεση
Στον σημερινό κόσμο, όπου το άγχος, η καθιστική ζωή, η κακή διατροφή, το κάπνισμα και η ρύπανση επηρεάζουν αρνητικά το σώμα και την εμφάνιση, η ανάγκη για ολιστική φροντίδα γίνεται πιο έντονη από ποτέ.
Η Αναγεννητική και Αισθητική Ιατρική απαντά σε αυτές τις προκλήσεις με ολιστικές και εξατομικευμένες λύσεις, που στόχο έχουν:
• Τη βελτίωση της ποιότητας ζωής
• Την επιβράδυνση της γήρανσης
• Την πρόληψη των χρόνιων παθήσεων
• Την ενίσχυση της φυσικής και ψυχικής υγείας
Σύνδεση Εξωτερικής Εικόνας και Ψυχικής Υγείας
Η καλή εμφάνιση συνδέεται άμεσα με την ψυχολογική διάθεση και αυτοπεποίθηση. Η αισθητική ιατρική δεν αντιμετωπίζει την εξωτερική εμφάνιση με επιφανειακό τρόπο, αλλά ως μέσο ενίσχυσης της προσωπικότητας, της αυτοεικόνας και της κοινωνικής λειτουργικότητας.
Επαναστατικές Θεραπευτικές & Το Μέλλον
Ορισμένες από τις πιο πρωτοποριακές θεραπείες που εφαρμόζονται σήμερα στην καθημερινή ιατρική πράξη περιλαμβάνουν:
• Προηγμένα πρωτόκολλα βλαστοκυττάρων για ορθοπεδικά, αρθριτικά και νευρολογικά προβλήματα.
• Liquid lifting: συνδυασμός fillers, νήματα και Botox για μη επεμβατικό lifting.
• Αυτόλογες θεραπείες (με στοιχεία του ίδιου του οργανισμού) για φυσικό και ασφαλές αποτέλεσμα.
• Συνδυαστικά πρωτόκολλα (π.χ. PRP + laser + μεσοθεραπεία) για θεαματικά και μακροχρόνια αποτελέσματα.
• Ανάπτυξη εξατομικευμένων θεραπειών βάσει DNA ή μικροβιώματος. Εδώ να σταθώ: το εντερικό μικροβίωμα είναι ιδιαίτερα σημαντικό. Και αποτελεί ένα σύστημα ολόκληρο που βοηθά στην αναγεννητική διαδικασία.
Η ιατρική του μέλλοντος είναι εξατομικευμένη και φυσική
Το μέλλον της αναγεννητικής και αισθητικής ιατρικής θα βασίζεται:
• Στην ακριβή διάγνωση των αναγκών του κάθε ατόμου
• Στη φυσική ενίσχυση του οργανισμού
• Στη διατήρηση της νεότητας και της λειτουργικότητας σε βάθος χρόνου
Οι γιατροί αυτών των ειδικοτήτων γίνονται σύμβουλοι ζωής, βοηθώντας τον άνθρωπο να ζήσει περισσότερο, καλύτερα και με αυτοπεποίθηση. Το μεγάλο ζητούμενο είναι κανείς να ασχοληθεί σοβαρά με τις ρυτίδες της ψυχής και δευτερευόντος με του προσώπου.
Τρόπος ζωής – όχι απλώς παρέμβαση
Σήμερα, οι θεραπείες αυτές δεν είναι πια πολυτέλεια. Δεν είναι προνόμιο κάποιων.
Είναι μέρος μιας ολιστικής προσέγγισης στη ζωή μας. Όπου φροντίζω το σώμα μου όχι μόνο όταν πονάει. Όπου επενδύω στην υγεία μου, όπως επενδύω στη δουλειά μου, στην οικογένειά μου, στα όνειρά μου. Όχι για να μείνω «νέος». Αλλά για να μείνω ζωντανός, λειτουργικός, παρών. Για να μην είμαι απλώς ζωντανός οργανισμός, αλλά ζωντανός άνθρωπος. Τρέφομαι λοιπόν σωστά -όσο γίνεται, αθλούμαι, κοιμάμαι σωστά, ενυδατώνομαι, κάνω συχνά εξετάσεις-χωρίς όμως υπερβολές, έχω κοινωνική ζωή, προσφέρω-όπως εσείς με το έργο που επιτελείται εδώ-αγαπώ τους άλλους και τον ευατό μου.
Κλείνοντας Υπενθυμίζω τη ρήση του Πλάτωνα, από την περίφημη Πολιτεία :«Ου το γήρας, αλλά η αδυναμία της ψυχής φέρει την κακογερίαν.»και και να τονίσω ότι η Αναγεννητική και Αισθητική Ιατρική δεν είναι θαύμα.
Είναι επιστήμη. Είναι πρόληψη. Είναι επιλογή. Μπορεί να είναι το αντίδοτο στη φθορά, στη ρουτίνα, στο «έτσι είναι τα πράγματα».
Μπορεί να μας βοηθήσει να επανασυνδεθούμε με το σώμα μας, με τη δύναμή μας, με την αξιοπρέπειά μας.
Αν με ρωτάτε, λοιπόν… Όχι. Δεν είναι μόδα.
Είναι ένας νέος, πιο υγιής, πιο φωτεινός τρόπος ζωής.
Ενδεικτική Βιβλιογραφία
1. Snyder, J., & Caplan, A. I. (2022). Regenerative Medicine Ethics: An Introduction. Springer.
2. Goldberg, D. J. (2020). Complications in Cosmetic Dermatology. Elsevier.
3. Mason, C., & Dunnill, P. (2008). “A brief definition of regenerative medicine.” Regenerative Medicine, 3(1), 1-5.
4. Sadick, N. S. (2018). Cosmetic Dermatology: Principles and Practice. McGraw-Hill Education.
5. Rittié, L. (2015). “Cellular mechanisms of skin repair in humans and other mammals.” Journal of Cell Communication and Signaling, 9(4), 301–312.
Σήμερα, Σάββατο 1 Νοεμβρίου, θα παρακολουθήσουμε σε ζωντανή μετάδοσηπαγκοσμίως από το Rai3, τη θρυλική όπερα Tosca, στην αναπαράσταση του αυθεντικού σκηνικού του 1900 που αναβίωσε στο Θέατρο Όπερας της Ρώμης, όπου γεννήθηκε το αριστούργημα του Τζιάκομο Πουτσίνι.
Η σημαντική αυτή πρωτοβουλία της τηλεόρασης του Rai παρουσιάστηκε σε συνέντευξη τύπου στη Σάλα Σπαδολίνι του Υπουργείου Πολιτισμού από τον Υφυπουργό Πολιτισμού Τζιανμάρκο Μάτσι, τον Δήμαρχο Ρομπέρτο Γκουαλτιέρι, τον Διευθυντή του Θεάτρου Όπερας Φραντσέσκο Τζιαμπρόνε, τον Διευθυντή του Rai Cultura και Educational Φαμπρίτσιο Ζάππι και τους Κριστίνα Καποτόντι και Αλέσαντρο Πρετζιόζι.
“Αυτή είναι μια σημαντική μέρα. Η Ρώμη είναι η Πρωτεύουσα, η πόλη σύμβολο της χώρας, και με το Ίδρυμα Θεάτρου Όπερας έχουμε ξεκινήσει μια πορεία που θα φέρει όλη την καλλιτεχνική σεζόν μπροστά, με πρώτη εκδήλωση την 1η Νοεμβρίου”, δήλωσε ο Υφυπουργός Πολιτισμού Τζιανμάρκο Μάτσι.
“Προβλέπεται ένα τεράστιο πολιτιστικό γεγονός, πολύ σημαντικό γιατί θα κάνει ένα άλμα ποιότητας και ορατότητας για το Θέατρο – πρόσθεσε ο δήμαρχος Γκουαλτιέρι – Ο στόχος είναι να συνδυάσουμε την καλλιτεχνική ποιότητα με την ικανότητα να προσεγγίσουμε το ευρύ κοινό, όπως συνέβη με την Όπερα στους δρόμους μέσω του Opera Camion. Αναμένουμε, με αυτό το μεγάλο θέαμα σε ζωντανή μετάδοση, να φέρουμε την Όπερα σε αυτούς που δεν τη γνωρίζουν, όχι μόνο στους φιλοθεάμονες.”
Στις 14 Ιανουαρίου 1900, η Ρώμη παρακολούθησε την παγκόσμια πρεμιέρα της Tosca, ένα γεγονός που άφησε ανεξίτηλο σημάδι στην ιστορία της μουσικής και της πόλης. Στην ίδια σκηνή επιστρέφει σήμερα μια πλήρης και εξαιρετικά λεπτομερής αναπαράσταση του αυθεντικού σκηνικού που σχεδίασε ο Άντολφ Χόενσταϊν, σε επιμέλεια του Αρχείου Ιστορικών Αρχείων Ρικόρντι.
Ακολουθώντας τις αυθεντικές οδηγίες του Πουτσίνι, το σκηνικό αναβιώνει τη Ρώμη όπως την έζησε ο συνθέτης, από τις αυγινές θέες του Κάστρου Σαν’ Άντζελο μέχρι τα χρυσά εσωτερικά της εκκλησίας Σαν’ Αντρέα ντε λα Βάλε, μέχρι τους ήχους του Mattutino που άκουγε ο Πουτσίνι το πρωί για να αποτυπώσει την αυθεντική του τονικότητα στην παρτιτούρα.
Στο πόντιουμ ο σπουδαίος Ντάνιελ Όρεν, ενώ η σκηνοθεσία υπογράφεται από τον Αλέσαντρο Ταλέβι. Πρωταγωνιστούν τρεις μεγάλοι αστέρες της λυρικής τέχνης: η Ελεονόρα Μπουράττο (Tosca), ο Τζόναθαν Τέτσελμαν (Cavaradossi) και ο Λούκα Σάλσι (Σκάρπια).
Με αφορμή τη σπάνια παράσταση της Tosca, το Θέατρο Όπερας της Ρώμης παρουσιάζει επίσης την έκθεση Tosca 125. Οδηγώντας πέρα από τη σκηνή, που εξερευνά τη γένεση και την πορεία της μέσα από έγγραφα, σχέδια, φωτογραφίες και κοστούμια από το Αρχείο Ιστορικών Αρχείων Ρικόρντι και τις συλλογές του Θεάτρου. Η πρωτοβουλία, που υλοποιείται σε συνεργασία με το Υπουργείο Πολιτισμού και το Rai Cultura, προαναγγέλλει την έναρξη της σεζόν 2025/2026 της Όπερας της Ρώμης και γιορτάζει την 125η επέτειο από την πρώτη παρουσίαση της όπερας. Στην παρουσίαση και σχολιασμό της βραδιάς στο Rai3 θα είναι οι Κριστίνα Καποτόντι και Αλέσαντρο Πρετζιόζι, πρωταγωνιστές του τηλεοπτικού έργου.
Οι συνομιλίες για εκεχειρία και ανταλλαγή ομήρων στη Γάζα εξελίσσονται συχνά σε μια μάχη παρασκηνίου – όχι μόνο ανάμεσα σε Ισραήλ και Χαμάς αλλά και εντός των ίδιων των κρατικών δομών, όπου διαρροές, χειρισμοί και “δοκιμαστικά μπαλόνια” συχνά ανατρέπουν την ισορροπία.
Ας δούμε μερικές περιπτώσεις: Η υπόθεση διαρροής στην Bild / Yahya Sinwar / Netanyahu
Ίσως η πιο γνωστή υπόθεση διαρροής αφορά την αποκάλυψη εγγράφων που φέρεται να προέρχονται από τον Yahya Sinwar ή/και τη Χαμάς, σύμφωνα με τα οποία η ηγεσία της οργάνωσης περιέγραφε στρατηγική “προφόρτισης” διαπραγματεύσεων για να βελτιώσει όρους, παρά να τερματίσει γρήγορα τη σύγκρουση. Το άρθρο δημοσιεύτηκε στη γερμανική εφημερίδα Bild τον Σεπτέμβριο 2024.
Ωστόσο, αργότερα προέκυψε ότι το περιεχόμενο πιθανόν να είχε επεξεργαστεί ή τροποποιηθεί ώστε να καταστήσει τη στάση της Χαμάς πιο “σκληρή” από ό,τι πραγματικά ήταν.
Η διαρροή λειτούργησε πολιτικά υπέρ του πρωθυπουργού Benjamin Netanyahu, ο οποίος την επικαλέστηκε για να υπερασπιστεί σκληρές γραμμές και να αρνηθεί όρους του σχεδίου κατάπαυσης του πυρός.
Στη συνέχεια, κατηγορήθηκε ως ύποπτος διαρροών ένας αξιωματούχος της γραμματείας του Netanyahu, Eliezer Feldstein, που φέρεται να απέκτησε αρχικά τα έγγραφα μέσω ενός αποσπάσματος μεσαίου επιπέδου (reserve NCO) και να τα κοινοποίησε σε διεθνή ΜΜΕ.
Κατά τοποθετήσεις της έρευνας, η απόκτηση των εγγράφων «θα μπορούσε να βλάψει σοβαρά την εθνική ασφάλεια, να αποκαλύψει πηγές πληροφοριών και να επηρεάσει τις προσπάθειες απελευθέρωσης των ομήρων».
Αν και το γραφείο του Netanyahu αρνήθηκε ότι εμπλέκεται και υποστήριξε ότι ο Feldstein “δεν συμμετείχε σε συζητήσεις ασφαλείας”, η αντίδραση αυτή προσέθεσε καυστικό πλεόνασμα στις θεωρίες περί πολιτικής χειραγώγησης της κοινωνίας.
Χάνουμε σίγουρα στοιχεία – αλλά η συναρμολόγηση αυτής της υπόθεσης υποδηλώνει ότι διαρροές μπορούν να παίζουν ρόλο ως όπλα στο εσωτερικό πεδίο της ισραηλινής πολιτικής.
Ο Αιγύπτιος «κατάσκοπος» που τελμάτωσε τη συμφωνία.
Μια άλλη συναρπαστική αποκάλυψη – η οποία παραμένει μερικώς μη επιβεβαιωμένη – αφορά τον ισχυρισμό ότι ένας αιγύπτιος αξιωματούχος πληροφοριών, Ahmed Abdel Khalek, άλλαξε μυστικά όρους μιας συμφωνίας εκεχειρίας ενώ ήδη είχε γίνει αποδεκτή από το Ισραήλ, προσθέτοντας απαιτήσεις της Χαμάς, έτσι ώστε να “σφραγίσει” την αποδοχή της από την πλευρά της, αλλά ταυτόχρονα να προκαλέσει σύγχυση και να καθηλώσει την πρόοδο των συνομιλιών.
Σύμφωνα με το ρεπορτάζ, όταν οι Ισραηλινοί διαπραγματευτές είδαν τις αλλαγές, υποπτεύθηκαν ότι είχαν ενσωματωθεί “εκ μέρους της Χαμάς” και απαίτησαν επανεξέταση. Οι Καταριανοί και οι Αιγύπτιοι διαπραγματευτές φέρονται να εκνευρίστηκαν έντονα.
Αν πράγματι συνέβη, πρόκειται για μια σαφή ένδειξη του πόσο ευάλωτη είναι η διαπραγματευτική διαδικασία σε εσωτερικούς “παράγοντες”, οι οποίοι μπορούν – μεμονωμένα – να υπονομεύσουν συμφωνίες στο παρασκήνιο.
Η αιγυπτιακή κυβέρνηση, μέσω του ΥΠΕΞ Badr Abdelatty, απάντησε ότι οι “διαρροές” είναι συχνά «δοκιμαστικά μπαλόνια» και πως αυτά τα δημοσιεύματα δεν αντικατοπτρίζουν τις επίσημες θέσεις της Αιγύπτου.
Η παρακολούθηση μέσω Azure / Unit 8200
Μια άλλη αποκαλυπτική διαρροή αφορά την χρήση των υποδομών cloud για καταγραφή και ανάλυση μεγάλων όγκων επικοινωνιών Παλαιστινίων — ειδικά μέσω της μονάδας 8200 του ισραηλινού στρατού. Σύμφωνα με διεθνή έρευνα (Guardian / +972 / Local Call), η υπηρεσία χρησιμοποιεί πλατφόρμα Microsoft Azure για την αποθήκευση και επεξεργασία εκατομμυρίων τηλεφωνικών κλήσεων ημερησίως.
Η μονάδα Yossi Sariel, επικεφαλής της Unit 8200, φέρεται να εξασφάλισε μια διακριτή υποδομή Azure “ευαίσθητων φόρτων εργασίας” (sensitive workloads) που λειτουργεί από το 2022. Η ιδέα ήταν ότι το Ισραήλ δεν είχε επαρκή εσωτερική υποδομή για το εύρος των επιχειρήσεων.
Αν αυτή η πληροφορία ισχύει, τότε η προσπίπτουσα πληροφορία που λαμβάνει η ισραηλινή πλευρά (για παράδειγμα, σχετικά με μετακινήσεις, τηλεφωνικές κλήσεις, συντονισμούς ομάδων στη Γάζα) ενδέχεται να είναι πιο λεπτομερής – και πιο “ζωντανή” – απ’ ό,τι έχει αναγνωριστεί δημοσίως.
Οι διαρροές αυτές επίσης εγείρουν αμφιβολίες για το πού βρίσκονται τα δεδομένα, σε ποιες δικαιοδοσίες, και πόσο ασφαλή είναι από μη εξουσιοδοτημένη πρόσβαση.
Διαρροές και πολιτική στάση: Mια σύγκρουση στο εσωτερικό
Οι αποκαλύψεις διαρροών δεν αφορούν μόνο τη στρατιωτική πλευρά – πολλοί αναλυτές υποστηρίζουν ότι χρησιμοποιούνται ως εργαλείο πολιτικής επιρροής εντός του Ισραήλ.
Ο αρθρογράφος του Channel 13 αποκάλυψε ότι πρωτόκολλα μυστικών συσκέψεων έδειχναν ότι κορυφαίοι αξιωματούχοι ασφαλείας υποστήριζαν μια πιο “ευρεία συμφωνία ομήρων + παύση πυρός”, ενώ ο Netanyahu απέρριπτε αυτές τις επιλογές, λέγοντας ότι δεν ήταν διατεθειμένος “να τερματίσει τον πόλεμο όσο η Χαμάς παραμένει στην εξουσία”.
Μέσα από την υπόθεση διαρροών στην Bild και τις αντιδράσεις που προκάλεσε, πολλοί αναλυτές ισχυρίζονται ότι ο Netanyahu προσπάθησε να φρενάρει τις διαπραγματεύσεις ώστε να αποφύγει την έκθεση σε εσωτερικές κυβερνητικές κρίσεις ή δικαστικές έρευνες.
Η σύγκρουση μεταξύ κυβερνητικής πολιτικής και της ηγεσίας των υπηρεσιών ασφαλείας (υπέρ μιας πιο μετριοπαθούς λύσης) φαίνεται να έχει ενταθεί – και οι διαρροές λειτουργούν ως μέσο για να κλονιστεί η ενότητα της ηγεσίας.
Τι σημαίνουν όμως αυτές οι αποκαλύψεις για το μέλλον
Οι διαρροές αυτές δεν είναι απλώς “σκάνδαλα” – μπορεί να είναι σημεία καμπής στον τρόπο που επιτυγχάνονται ή υπονομεύονται οι συμφωνίες. Παρακάτω ορισμένα συμπεράσματα / εκτιμήσεις:
Αιφνιδιασμός και αμφισβήτηση των όρων: Όταν ένας μεμονωμένος πράκτορας (π.χ. ο Ahmed Abdel Khalek) μπορεί να αλλάξει όρους συμφωνίας εν αγνοία των υπολοίπων, οι διαπραγματεύσεις γίνονται ασταθείς – και μια νέα υποψία υποκρύπτει κάθε διαρροή.
Εσωτερικές «μάχες» στον ισραηλινό κρατικό μηχανισμό: Οι διαφωνίες μεταξύ Netanyahu και ανώτερων αξιωματούχων ασφαλείας εμφανίζονται ολοένα και πιο έντονες, και οι διαρροές λειτουργούν ως όπλα στην εσωκομματική αντιπαράθεση.
Υψηλή τεχνολογία, υψηλότερος κίνδυνος: Η χρήση προηγμένων συστημάτων παρακολούθησης (όπως Azure + Unit 8200) υποδηλώνει ότι οι πληροφορίες που ανταλλάσσονται μεταξύ των πλευρών διαπραγματεύσεων μπορούν να είναι λεπτομερώς καταγεγραμμένες – αλλά αυτό ενέχει και τον κίνδυνο να διαρρεύσουν ή να καταχραστούν.
Εμπόδια στην εμπιστοσύνη: Κάθε διαρροή δίνει λαβή στην αμφισβήτηση της καλή θέλησης, ιδίως όταν δεν υπάρχει διαφανής μηχανισμός ελέγχου.
Πιθανή “απόσυρση” της διαπραγματευτικής διαδικασίας: Αν οι πλευρές αρχίσουν να αμφιβάλλουν για ποιο έγγραφο είναι νόμιμο ή ποιες διαπραγματευτικές παραχωρήσεις είναι “δεσμευτικές”, οι συνομιλίες μπορεί να παγώσουν – ανοίγοντας δρόμο για περαιτέρω στρατιωτική δράση. Σε αυτό τον σκοτεινό κόσμο των μυστικών υπηρεσιών, των παρακολουθήσεων, όπου τίποτα δεν είναι όπως παρουσιάζεται, ένα είναι βέβαιο: η οριστική λύση στο ζήτημα της Μέσης Ανατολής παραμένει ζητούμενο παρά τις θριαμβολογίες, ενώ η «ειρήνη» στην περιοχή κρέμεται από μια κλωστή.
“Όποιος έχει πρόβλημα μαζί μου, σχεδόν πάντα έχει αδιάγνωστο πρόβλημα με τον εαυτό του”
Κ. Μούσσας: Να αρχίσω με μια παρατήρηση: κατά κάποιο τρόπο είμαστε συνάδελφοι, αφού υπήρξατε φοιτητής Ιατρικής και μάλιστα στο ΑΠΘ. Ποια είναι σχέση σας με την ιατρική σήμερα και αν υπάρχουν στοιχεία από αυτή στο έργο σας ή στη μέθοδο γραφής των βιβλίων σας;
Α. Κορτώ: Η ιατρική μου έχει προσφέρει τη γνώση του σώματος, και τη γλώσσα του, κι ως εκ τούτου τα βιβλία μου έχουν έντονο το σωματικό στοιχείο – οι διακυμάνσεις στον ψυχισμό των χαρακτήρων καθρεφτίζεται συχνά στη σάρκα τους.
Κ. Μούσσας: Το έργο σας συχνά αγγίζει θέματα όπως η ψυχική υγεία, η οικογένεια και η σεξουαλική ταυτότητα. Μετά από τις σκοτεινές προσωπικές σας στιγμές, νιώθετε ότι επιτέλους βγήκατε στο φως;
Α. Κορτώ: Ο αγώνας για τη νορμοθυμία ήταν σταδιακός και πολυετής. Τα βιβλία μου συχνά τον περιέχουν με κάποιον τρόπο. Αλλά δεν γράφω ποτέ έχοντας στο μυαλό μου μια θεματική – μόνο μια ιστορία. Απ’ αυτήν ξεκινούν όλα.
Κ. Μούσσας: Στα βιβλία σας υπάρχει πάντα μια έντονη παρουσία της μητρικής φιγούρας, με κορυφαίο το «Βιβλίο της Κατερίνας», από όπου προέκυψε και το θεατρικό «Κατερίνα», που σκηνοθέτησε ο Γιώργος Νανούρης. Θα ήθελα να μας μιλήσετε λίγο σχετικά. Κι από την άλλη έχετε παρουσιάσει το συγκλονιστικό βιβλίο «Η καρδιά του πατέρα μου». Θα ήθελα να μας μιλήσετε για αυτή τη σχέση γονέα- παιδιού κι αν έχετε ποτέ σκεφτεί να γίνεται πατέρας.
Α. Κορτώ: Η σχέση μου με τη μητέρα μου υπήρξε καθοριστική με πολλούς τρόπους. Μου έμαθε τι θα πει αγάπη και τι θα πει πόνος, μου έδειξε τον κίνδυνο της μοναξιάς και της επιθυμίας για λήθη. Ο πατέρας μου ήταν ύστερη ανακάλυψη, τρόπον τινά. Μόνον αφότου ενηλικιώθηκα άρχισα να τον βλέπω ως ολοκληρωμένο άνθρωπο, με αισθήματα που αγνοούσα. Ως προς τη δική μου σχέση με την πατρότητα, έχει καλυφθεί πλήρως απ’ τον Τζέρι – τον λατρεύω σαν παιδί μου, σαν σάρκα της σάρκας μου.
Κ. Μούσσας: Πριν ένα χρόνο παντρευτήκατε στην Αθήνα, τον σύντροφό σας τον Τάσο, για τον οποίο έχετε πει ότι ήταν ο λόγος που κρατηθήκατε στη ζωή. Πιστεύετε ότι η Ελλάδα έχει κάνει βήματα -ουσιαστικά και όχι μόνο νομικά-για την κατοχύρωση και αναγνώριση των δικαιωμάτων των ομόφυλων ζευγαριών;
Α. Κορτώ: Έχουν γίνει σημαντικά βήματα, αλλά πρέπει να γίνουν κι άλλα. Πρωτίστως στη διαφώτιση της κοινωνίας. Πρέπει το σχολείο να εφοδιάζει τα παιδιά με άμυνες ενάντια στο μίσος και τον φόβο του διαφορετικού. Αλλά σε σύγκριση με το σήμερα, τα εφηβικά μου χρόνια φαντάζουν μεσαιωνικά.
Κ. Μούσσας: Και να περάσουμε στο τελευταίο σας βιβλίο, που προκάλεσε αμέσως αίσθηση: «Της Χούντας το πουλί». Τι ήταν αυτό που σας ώθησε να γράψετε ένα μυθιστόρημα με φόντο τη Χούντα; «Το πουλί», παραπέμπει προφανώς στο σύμβολο της Χούντας. Πώς λειτουργεί ο τίτλος μέσα στην αφήγηση;
Α. Κορτώ: Ο τίτλος είναι λογοπαίγνιο, αν κι η σημασία του αποκαλύπτεται νωρίς. Όπως κάθε ελεύθερος άνθρωπος, αποστρέφομαι τον φασισμό και τους τυράννους – όπως γράφω κάπου μες στο βιβλίο, η φύση τους είναι να πατιούνται χάμω. Οπότε το μυθιστόρημα είναι μια φαρσική εκδίκηση, μια ελαφρώς παλαβή ματιά στον ζόφο της επταετίας.
Κ. Μούσσας: Τολμηρό θέμα, ειδικά σε μια εποχή όπου ο πολιτικός αναθεωρητισμός, ο λαϊκισμός και η αυταρχικότητα κερδίζουν έδαφος, από την Ευρώπη ως την Αμερική και την Ασία. Νιώσατε «φόβο», ή είχατε «δεύτερες σκέψεις γράφοντάς το, με δεδομένο ότι ήδη έχετε στοχοποιηθεί για τη σεξουαλική σας ταυτότητα;
Α. Κορτώ: Από έφηβος έχω δεχτεί τόσες επιθέσεις, που έπαψα νωρίς να τους παραχωρώ διαμέρισμα στην ψυχή μου. Γράφω όπως σκέφτομαι – ελεύθερα. Όποιος έχει πρόβλημα μαζί μου, σχεδόν πάντα έχει αδιάγνωστο πρόβλημα με τον εαυτό του. Αλλά δεν είμαι ψυχίατρος του κάθε πικραμένου.
Κ. Μούσσας: Σε παλαιότερη συνέντευξή σας έχετε πει: «Μικρός πίστευα ότι θα πέθαινα νέος, ώστε ακόμα κι αν δεν κατάφερνα τίποτα στη ζωή μου, ο θάνατός μου να έχει μια χρονολογική τραγικότητα», (Το Βήμα, 16/11/2024). Ποια η σχέση σας με τον χρόνο και ποια -τώρα πλέον- με το Θάνατο; Και επιπλέον: νιώθετε ότι έχετε πετύχει όσα ονειρευόσασταν;
Α. Κορτώ: Το ότι ζω απ’ τα βιβλία μου είναι ένα όνειρο που ποτέ δεν πίστευα ότι θα εκπληρωνόταν. Όσο για τον χρόνο, είμαι συμφιλιωμένος μαζί του – δεν έχω κι άλλη επιλογή. Ρουφάω την ευτυχία, και δεν αναρωτιέμαι πόσο θα κρατήσει.
Κ. Μούσσας: Μετάφραση. Άλλος ένας τομέας γραφής στον οποίο έχετε διαπρέψει. Πολλοί συγγραφείς, μεταφραστές, αλλά και άνθρωποι των γραμμάτων έχουν κατά καιρούς υποστηρίξει ότι μόνο ένα ελάχιστο ποσοστό από τον Λόγο ενός έργου, -ειδικά ποιητικού-μπορεί να «περάσει» σε μια άλλη γλώσσα. Θα ήθελα την άποψή σας.
Α. Κορτώ: Αν εξαιρέσουμε την ποίηση, που είναι εν πολλοίς αμετάφραστη, η πρόζα μπορεί να αποδοθεί εξαιρετικά, εφόσον ο μεταφραστής διαθέτει γλωσσική επάρκεια και εργάζεται σκληρά.
Κ. Μούσσας: Θέατρο. Ήδη αναφερθήκαμε στο θεατρικό «Κατερίνα». Παρακολουθήσατε φέτος κάποια παράσταση που σας έκανε ιδιαίτερη εντύπωση; Ετοιμάζεται κάτι καινούργιο θεατρικό και πόσο αυτό το υπέροχο σύμπαν του θεάτρου επηρέασε το έργο σας;
Α. Κορτώ: Δυστυχώς, για λόγους ψυχικής ευαλωτότητας, δυσκολεύομαι να βρεθώ σε κατάμεστους χώρους.
Ο όρος “Well-Aging” δεν είναι απλώς ένα νέο “buzzword”. Αποτελεί μια ριζική αλλαγή σκεπτικού και επιστημονικής προσέγγισης στην ιατρική, τη φροντίδα υγείας και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη γήρανση. Σε αντίθεση με την παραδοσιακή αντίληψη πουεπικεντρώνεται στην αντιμετώπιση ασθενειών όταν αυτές εμφανιστούν, την Αντιγήρανση (Antiaging) ή τη Μακροζωία (Longevity), το Well-Aging εστιάζει στην πρόληψη, την ευζωία και τη λειτουργικότητα καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής.
Τι σημαίνει πρακτικά όμως Well-Aging; H «ευ-γήρανση» / «υγιής γήρανση» είναι η επιστημονικά τεκμηριωμένη προσέγγιση του να μεγαλώνουμε χωρίς να χάνουμε τη λειτουργικότητα, την ανεξαρτησία και την ποιότητα ζωής. Περιλαμβάνει:
Επιβράδυνση της βιολογικής γήρανσης, όχι απλώς καταπολέμηση ρυτίδων ή την τακτική χρήση καλλυντικών προϊόντων.
Διατήρηση γνωστικής, σωματικής και ψυχικής υγείας όσο το δυνατόν περισσότερο.
Εξατομικευμένες ιατρικές παρεμβάσεις που βασίζονται σε γενετική, επιγενετική και βιοδείκτες.
Με τη νέα αυτή επιστημονική προσέγγιση περνάμε από την παθοκεντρική στην προληπτική ιατρική, όπως άλλωστε διδάσκει και ο πατέρας της Ιατρικής, ο Ιπποκράτης. Δεν περιμένουμε πλέον να εμφανιστεί η ασθένεια. Αντίθετα, εντοπίζουμε προ-παθολογικά στάδια με εξελιγμένους δείκτες (όπως επιγενετικά ρολόγια) και παρεμβαίνουμε προληπτικά. Αρχίζουμε να αντιμετωπίζουμε τη γήρανση όχι ως φυσιολογικό αλλά ως αναστρέψιμο βιολογικό φαινόμενο. Η έρευνα στρέφεται στο slow aging ή reverse aging, και φάρμακα όπως rapamycin, metformin, NAD+ boosters και senolytics δοκιμάζονται ευρέως. Το Well-Aging εφαρμόζει “precision aging”: κάθε άνθρωπος γερνά διαφορετικά. Γονίδια, τρόπος ζωής, μικροβίωμα και περιβάλλον διαμορφώνουν εξατομικευμένα πλάνα παρέμβασης.
Από την άλλη λαμβάνονται υπόψη η Ψυχική και Κοινωνική Ευεξία. Η μοναξιά, η κατάθλιψη, το stress, έχουν πλέον κλινικάαποδεδειγμένα επίδραση στη βιολογική γήρανση. Η ευημερία δεν είναι μόνο θέμα σώματος αλλά και συναισθημάτων και σχέσεων.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη στο σημείο αυτό θα μπορούσε να τεθεί στην υπηρεσία της αντιμετώπισης της Γήρανση αφού η λελογισμένη χρήση AI επιτρέπει: Predictive modeling της γήρανσης με βάση κλινικά δεδομένα, αναγνώριση πρώιμων σημείων ασθένειας. Σχεδιασμό νέων φαρμάκων για long-term υγεία.
Ας δούμε μερικά παραδείγματα στην πράξη: Blue Zones-inspired προγράμματα σε πόλεις που ενσωματώνουν το well-aging στο αστικό περιβάλλον (διατροφή, κοινωνική ζωή, κινητικότητα): Κέντρα Well-Aging που συνδυάζουν ιατρική, διατροφολογία, coaching, εργοθεραπεία και ψυχολογία. Κλινικές δοκιμές “anti-aging” φαρμάκων με στόχο όχι τη θεραπεία μιας ασθένειας, αλλά την επιβράδυνση της συνολικής φθοράς του οργανισμού. Wearables που παρακολουθούν ύπνο, HRV, στρες, βήματα, φλεγμονή και οδηγούν σε personalized συμβουλές ευεξίας.
Και εδώ προκύπτουν ορισμένα καίρια ηθικά και κοινωνικά ερωτήματα: Ποιος θα έχει πρόσβαση στις πιο προηγμένες θεραπείες για ένα ελεγχόμενο well-aging; Πού τελειώνει η ιατρική και πού αρχίζει το biohacking; Αν μπορούμε να ζούμε 20-30 χρόνια περισσότερο, τι σημαίνει αυτό για τα συστήματα υγείας, τις συντάξεις, τον υπερπληθυσμό; Είναι “ηθικό” να στοχεύουμε στη μακροζωία όταν υπάρχει τόσος ανισομερής καταμερισμός ζωής και υγείας παγκοσμίως;
Τι σύμβαινει όμως στην Ελλάδα σχετικά με αυτή τη νέα αντίληψη για τη διαδικασία της γήρανσης; Ιδιωτικές κλινικές ευεξίας και longevity centers (π.χ. στην Αθήνα, στη Σαντορίνη, στη Χαλκιδική) με υπηρεσίες για well-aging. Πανεπιστημιακές πρωτοβουλίες (π.χ. στο Παν. Ιωαννίνων, Κρήτης, ΕΚΠΑ) που ασχολούνται με γνωστική υγεία και επιγενετική του γήρατος.Ελληνικές μελέτες μακροζωίας (π.χ. MEDIS, Cretan Aging Cohort). Ολοένα αυξανόμενη χρήση ιατρικών προγραμμάτων αντιγήρανσης από πολίτες μέσης και μεγαλύτερης ηλικίας.
Το Well-Aging λοιπόν δεν είναι άλλη μία τάση, αλλά ένα νέο πρότυπο στην Ιατρική του 21ου αιώνα, που όμως έχει τις ρίζες του στην κλασική ιατρική της αρχαίας Ελλάδας. Είναι η μετάβαση από τη “φροντίδα της ασθένειας” στη “φροντίδα της ζωής”. Από την “παθητική γήρανση” στην “ενεργή επιμήκυνση της υγείας”.
Το Well-Aging δεν στοχεύει στο να ζούμε απλά περισσότερα χρόνια δείχνοντας νεότεροι, αλλά στο να ζούμε καλύτερα, για περισσότερο.
Ο Βασίλης Λέκκας σε μια αποκαλυπτική συζήτηση εφ’ όλης της ύλης.
Από τον Τόλη Βοσκόπουλο και τον Στέλιο Καζαντζίδη στον Μίκη Θεοδωράκη και τον Ζαμπέτα, ως την περίοδο της πανδημίας και την «τραπ» μουσική.
Κωνσταντίνος Μούσσας: Θα ξεκινήσω κάπως παράδοξα ή μάλλον μπαίνοντας κατευθείαν στις ερωτήσεις: τον χειμώνα που μας πέρασε, κυριολεκτικά σάρωσαν οι εμφανίσεις σας με θέμα έναν θρύλο του ελληνικού τραγουδιού: τον Τόλη Βοσκόπουλο. Θα ήθελα να ρωτήσω πως προέκυψε αυτή η ιδέα και να μας περιγράψετε λίγο αυτή την εμπειρία.
Βασίλης Λέκκας: Η απόφαση να το κάνω αυτό, κάπως είχε ωριμάσει μέσα μου εδώ και χρόνια. Προηγήθηκαν και κάποιες τηλεοπτικές εκπομπές κυρίως μετά από πρόσκληση του Λευτέρη Παπαδόπουλου που έχει γράψει και στίχους του Τόλη να τραγουδήσω δικό του ρεπερτόριο. Επίσης και πρόσφατα στην εκπομπή του Μπέζου έκανα κάτι αντίστοιχο. Και σ’ ένα δίσκο μου με τίτλο «Φίλμ Νουάρ» είχα συμπεριλάβει διάφορα τραγούδια, κυρίως από τη συνεργασία μου με τον Γιάννη Σπάθα και τον Γιώργο Τρανταλίδη και εκεί ήθελα να βάλω ένα τραγούδι του Μίμη Πλέσσα, το «Μ’ ανάστησες καρδιά μου», που τραγούδησε ο Τόλης και ο Λευτέρης Παπαδόπουλος έγραψε τους στίχους. Έκανα λοιπόν μια διασκευή και ήταν από τα ελάχιστα πράγματα που πείραξα λίγο- μ’ αρέσει να παίζω τις πρώτες εκτελέσεις- αλλά αυτό το ενέταξα σε ένα γενικότερο κλίμα που είχε ο δίσκος αυτός. Έτσι λοιπόν πολύ αβίαστα κάποια στιγμή ήρθε η ιδέα, και είπα γιατί δεν κάνω ένα αφιέρωμα σ’αυτόν τον τραγουδιστή, ο οποίος έχει πει συνθέτες όπως ο Πλέσσας, ο Άκης Πάνου, ο Ζαμπέτας, ο Νικολόπουλος…
Κωνσταντίνος Μούσσας: Και έχει γράψει κι ο ίδιος σπουδαία τραγούδια.
Βασίλης Λέκκας: Μα είναι μια εξαιρετική περίπτωση συνθέτη. Πολλά τραγούδια, ας πούμε το «Πριν χαθεί το όνειρό μας» και τόσα άλλα. Έχει αφήσει έντονο το αποτύπωμά του σε μια δύσκολη εποχή της νεότερης Ελλάδας. Σαν καλλιτέχνης έχω λοιπόν ανησυχίες και προσπαθώ πάντα να βρίσκω απόρροια από ένα καλλιτεχνικό γεγονός και να εστιάζω κυρίως στο τραγούδι συνολικά και όχι στον τραγουδιστή. Υπάρχει ο συνθέτης, ο στιχουργός και μετά ο ερμηνευτής. Θέλω να το ξεκαθαρίσω αυτό. Δεν γίνεται να αγνοήσω το έργο το οποίο δόθηκε σε έναν καλλιτέχνη και να μείνω μόνο στον ερμηνευτή. Προφανώς η αιχμή του δόρατος είναι ο τραγουδιστής, η φωνή που θα το μεταδώσει στην κοινωνία είναι ένα όργανο πολύ καθοριστικό. Αυτήν την ανάγνωση κάνω εγώ.
Κωνσταντίνος Μούσσας: Εστιάζετε στο τραγούδι συνολικά και όχι στον τραγουδιστή.
Βασίλης Λέκκας: Ε, ναι. Και παλιότερα στο αφιέρωμα που είχα κάνει στον Καζαντζίδη. Δεν παριστάνω την Καζαντζίδη, ούτε τον Βοσκόπουλο. Μ’ αρέσει το ρεπερτόριο τους και προσπαθώ να το προσεγγίσω. Υπάρχει μια κοινωνική και ερωτική διάσταση που μας αφορά όλους στα τραγούδια τους.
Κωνσταντίνος Μούσσας: Και αυτό νομίζω το κατάλαβε ο κόσμος.
Βασίλης Λέκκας: Δεν μπορώ να σας περιγράψω τι έγινε. Και δεν το κοινοποιήσαμε, τουλάχιστον όπως ας πούμε του άξιζε. Ξεκινήσαμε να παίζουμε και ξαφνικά ακούσαμε ότι ο χώρος είναι γεμάτος. Και την επόμενη βραδιά και την επόμενη. Ξεκίνησα τέλος Οκτώβρη και φτάσαμε τον Μάιο. Ήρθε και κάποια βραδιά η σύζυγός του και πραγματικά ήταν πολύ συγκινητικό.
Κωνσταντίνος Μούσσας: Η φίλη μας, η Άντζελα Γκερέκου.
Βασίλης Λέκκας: Ναι, και όταν βλέπεις και αυτή την αποδοχή, από έναν άνθρωπο που ήταν κοντά στον Τόλη τόσα χρόνια είναι σημαντικό.
Κωνσταντίνος Μούσσας: Θα επαναληφθεί τον επόμενο χρόνο αυτό το πρόγραμμα για όσους δεν πρόλαβαν να το δουν ή για αυτούς που θα ήθελαν να το ξαναδούν;
Βασίλης Λέκκας: Πριν σας απαντήσω σε αυτό, να πω ότι πρόσφατα ανακάλυψα τυχαία ένα άρθρο το οποίο πρέπει να γράφτηκε μια δεκαετία πριν. Και μάλιστα γιατί κάποιος δημοσιογράφος είδε την εκπομπή που τραγούδησα το «Μ’ ανάστησες καρδιά μου» και έγραψε ένα άρθρο με τίτλο αν θυμάμαι καλά «Μυστικές συναντήσεις». Είχε τη Φλέρυ Νταντωνάκη, τον Τόλη Βοσκόπουλο και εμένα σε ένα κόντρα ρεπερτόριο. Ο Τόλης για παράδειγμα είπε το «Παράπονο» του Θεοδωράκη, με τον οποίο δεν έτυχε ποτέ να συνεργαστεί, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν θα μπορούσε να τραγουδήσει τραγούδια του. Ήταν ένα ωραίο άρθρο με την ανάλυση που έκανε, αν και εμένα δεν μου προξένησε εντύπωση,να σας πω την αλήθεια. Εγώ ξεκίνησα να τραγουδάω με τον Ζαμπέτα, μη το ξεχνάμε αυτό.
Κωνσταντίνος Μούσσας: Ναι, ακριβώς. Απλά ο κόσμος σας έχει συνδέσει με τον Μίκη ή τον Μάνο.
Βασίλης Λέκκας: Εντάξει αυτοί μου έδωσαν την ταυτότητα, το στίγμα, το προφίλ. Όμως από εκεί και πέρα αυτό που κάνουμε είναι πολύ βαθύτερο. Ξέρετε πόσες συνεργασίες είχαν συνθέτες που κάποιος θα πει-μα πώς γίνεται; Κι όμως. Ο Ζαμπέτας έπαιξε και στον Μίκη και στον Μάνο. Ο Γιάννης ο Σπάθας που εγώ έχω κάνει αριστουργηματικούς δίσκους μαζί του, από τη μια ήταν στους «Σώκρατες» και από την άλλη σε ενορχηστρώσεις του Μίκη και του Μάνου. Εγώ διευρύνω πάντοτε τον μουσικό μου ορίζοντα.
Κωνσταντίνος Μούσσας: Χωρίς όμως να προσπαθήσετε να «κάνετε» τον Τόλη ή τον Στέλιο, αλλά να τους προσεγγίσετε μέσα από τη δική σας ματιά, του Βασίλη.
Βασίλης Λέκκας: Μα αυτό θα ήταν το λάθος που θα μπορούσα να κάνω: Να προσπαθήσω να μιμηθώ αυτούς τους καλλιτέχνες, που είναι αδύνατο. Όσο και να προσπαθήσεις δεν γίνεται. Ξέρετε υπάρχει κάτι που συνδέει πέρα από το τραγούδι τον Στέλιο, τον Βοσκόπουλο κι εμένα: Έχουμε παρόμοια βιώματα, είμαστε αυτοδίδακτοι κατά κάποιο τρόπο τραγουδιστές. Βέβαια ο καθένας στην εποχή του και με τις επιρροές του. Αλλά είμαστε λαϊκοί άνθρωποι, του μόχθου. Ο πατέρας μου ήταν οικοδόμος. Του Τόλη νομίζω είχε μανάβικο. Σκεφτείτε ότι ο Καζαντζίδης τραγούδησε Θεοδωράκη, Χατζιδάκη κι εγώ Ζαμπέτα. Και βέβαια η μουσική σχέση με τον Ζαμπέτα ήταν καθοριστική, κάτι που ίσως δεν είναι γνωστό στον πολύ κόσμο. Μάλιστα ευτύχησα να τραγουδήσω ένα τραγούδι του Ζαμπέτα σε πρώτη εκτέλεση που είναι και αυτοβιογραφικό, σε στίχους του Παντελή Αμπατζή. Είπα την «Κομαντατούρα» με θέμα την Κατοχή και άλλα.
Κωνσταντίνος Μούσσας: Άρα υπήρχε ένα κοινό υπόβαθρο και με τον Στέλιο και με τον Τόλη.
Βασίλης Λέκκας: Ακριβώς. Ο τόπος είναι μικρός και καλλιτέχνες οι αυτοδίδακτοι όπως αυτοί που αναφέρατε αλλά και πολλοί άλλοι έχουμε κοινά βιώματα, παράλληλες πορείες.
Κωνσταντίνος Μούσσας: Και να ρωτήσω ακριβώς παίρνοντας αφορμή από αυτό που μόλις είπατε: αυτό συμβαίνει σήμερα; Οι καλλιτέχνες έχουν ένα κοινό σημείο αναφοράς; Τα σημερινά κοινωνικά βιώματα αποτυπώνονται στους σύγχρονους καλλιτέχνες ή απλά υπάρχουν ο καθένας στον μικρόκοσμό του; Σπανίζουν οι αυτόφωτοι και δεν αναφέρομαι μόνο στους τραγουδιστές.
Βασίλης Λέκκας: Η αλήθεια είναι ότι υπάρχει μια πολύ μεγαλύτερη επιρροή από την ξένη βιομηχανία της μουσικής η οποία έχει τώρα τη δυνατότητα να επιβάλει τα δικά της πρότυπα στις νεότερες γενιές, χωρίς να υπάρχει όμως το αντίβαρο. Το κάνει με μεγάλη άνεση και με πολλούς τρόπους. Μπαίνει κάποιος για παράδειγμα σε μια πλατφόρμα και ακούει όλο τον πλανήτη, αυτόματα. Όμως αυτές οι βιομηχανίες έχουν και μια τάση να κατευθύνουν τα πράγματα κάπου. Αυτό που παρατηρώ συχνά είναι ότι δανειζόμαστε πολλές φορές αυτό τον ήχο τον ξένο, που δεν έχει τη ρίζα του εδώ. Ξεκινάμε δηλαδή με δανεικά πράγματα. Εντάξει βάζουμε και κάτι δικό μας αλλά είμαστε μια ουρά σε κάτι ξένο. Βέβαια από την άλλη υπάρχει μια τάση -ειδικά στα νέα παιδιά- να ασχολούνται με την παραδοσιακή μουσική, να γλεντάνε με τα τραγούδια του τόπου μας, να μαθαίνουν μουσικά όργανα, να βλέπεις μια ευτυχία στα πρόσωπά τους. Και αυτό δείχνει ότι κουβαλάνε ένα dna. Είναι ένα Διονυσιακό στοιχείο αυτό, που κακώς το έχουμε βάλει στην άκρη στην καθημερινότητά μας και που το ξαναβρίσκουμε σε μια έκρηξη χαράς ή γλεντιού. Μακάρι αυτό να διέπει όλη την κοινωνία σε πολλά θέματα και να αντιληφθούμε επιτέλους ότι αυτά τα στοιχεία που μας έχει δώσει σαν κληρονομιά αυτός ο τόπος, αυτός ο ήλιος είναι τα όπλα μας για να πάμε μπροστά.
Κωνσταντίνος Μούσσας: Και μιας και αναφερθήκατε σε αυτά τα στοιχεία-χαρακτηριστικά: μετά την περίοδο της πανδημίας, μιας πρωτοφανούς κατάστασης σε όλα τα επίπεδα, περιμέναμε να έρθουμε πιο κοντά ακριβώς σε αυτά τα στοιχεία που αναφερθήκατε, να τα ξαναανακαλύψουμε. Και κάτι δεύτερο: γιατί όλη αυτή η κατάσταση δεν αποτυπώθηκε ευρέως στην Τέχνη; Στο τραγούδι, στην ποίηση κλπ. όπως συνέβη σε άλλες εποχές και παρόμοιες καταστάσεις; Θυμίζω πως γράφτηκε από τον Ρίτσο ο «Επιτάφιος».
Βασίλης Λέκκας: Θέλετε να πείτε ότι συνέβη ένα παγκόσμιο γεγονός και δεν πέρασε στην Τέχνη.
Κωνσταντίνος Μούσσας: Τουλάχιστον σε ανάλογο βαθμό με το ίδιο το γεγονός.
Βασίλης Λέκκας: Κυρίως σε αυτές τις περιπτώσεις δεν αρκεί να γραφτεί ένα τραγούδι για να καταγράψω ή να εξηγήσω τι συνέβη. Και θα χρησιμοποιήσω μια λέξη, ελπίζω να μην παρεξηγηθώ, στην περίπτωση αυτού του «πειράματος» της πανδημίας, σε αυτή τη σοκαριστική εκδοχή δεν μπορούν να βγουν συμπεράσματα, ούτε τέχνη αφού όλος ο πλανήτης βρίσκονταν σε μια κατάσταση απίστευτη. Μπορεί να μην έγινε τέχνη όμως εκφράστηκε στα κοινωνικά φορτία, αποτυπώθηκε εκεί. Όπου οι αποστάσεις μεγαλώνουν το χάος επίσης, η αποξένωση και έχουμε τελικά σήμερα παιδιά που ακούν και προτιμούν μουσικές όπως η «τραπ». Υπάρχει ένας στίχος εκεί που εκφράζει μια διαμαρτυρία, λείπει όμως η δική μας μουσική. Υπάρχει αν θέλετε και μια επιστημονική εξήγηση για αυτά τα επαναλαμβανόμενα μουσικά μοτίβα, όπου το «μπιτ» που προκαλεί μια συγκεκριμένη εγκεφαλική χαοτική κατάσταση, όπου καταργείς την αρμονία της μουσικής, εκτονώνεσαι μαζί με άλλους σε ένα τεράστιο χώρο και τελικά φεύγεις από εκεί με τα ίδια προβλήματα. Είναι μια κατάσταση όπου νιώθεις ότι έχεις μαζί σου παρά πολλή κόσμο που νιώθει την ίδια οργή με σένα αλλά στην πραγματικότητα είσαι μόνος. Κι αυτό δυστυχώς είναι κάτι που μας επιβλήθηκε. Και αυτό ελεγχόμενο είναι. Είναι αν θέλετε ένα τρικ.
Κωνσταντίνος Μούσσας: Παίρνω το νήμα ακριβώς από που λέμε. Αυτή τη στιγμή είναι σε εξέλιξη δυο μεγάλοι πόλεμοι, σε Ουκρανία και Μέση Ανατολή. Τι λέει στον ευαισθητοποιημένο Βασίλη Λέκκα αυτή η κατάσταση;
Βασίλης Λέκκας: Ότι η ανθρωπότητα παραμένει σε ένα λάθος βηματισμό, ενώ ακούμε πολλά για την προσπάθεια της επιστήμης να φέρει την ανθρωπότητα σε μια ισορροπία κι από την άλλη υπάρχει η βιομηχανία των όπλων. Ε, καταργήστε τα όπλα επιτέλους. Τεράστια κονδύλια φεύγουν από την παιδεία, ή την υγεία. Αυτό δεν μπορώ να το καταλάβω. Δεν βρίσκω καμία λογική. Υπάρχουν εκατομμύρια άνεργοι, μετανάστες, πρόσφυγες, γη καμένη. Παράνοια κι εμείς συνεχίζουμε στον ίδιο δρόμο.
Κωνσταντίνος Μούσσας: Και επιμένω, μετά την πανδημία όλο αυτό.
Βασίλης Λέκκας: Μα δεν πιστεύω ότι όλο αυτό έγινε για να έρθουμε πιο κοντά. Να βρεθούμε ξανά. Το εντελώς αντίθετο. Πώς να δω εγώ την αδερφή μου ή τον πατέρα μου στην πανδημία αφού ζούσαμε όλοι με τον φόβο της αρρώστιας; Ε, αυτό έγινε τελικά σύστημα. Μια τρέλα. Πού να επενδύσεις σε αυτό το πράγμα; Πώς να σου κάνει καλό; Όλη αυτή υπόθεση είναι στα χέρια ανθρώπων που έχουν φύγει από εδώ και έχουν αφήσει τα σκουπίδια του πίσω.
Κωνσταντίνος Μούσσας: 100 χρόνια Μίκης Θεοδωράκης. Πρώτη συνάντηση και συνεργασία έγινε με το έργο “Μικρά Ασία” (1991) και ακολούθησαν εμβληματικές συναυλίες και σημαντικά μουσικά έργα. Μιλήστε μας για τη σχέση αυτή και τις εκδηλώσεις που ετοιμάζονται.
Βασίλης Λέκκας: Κατ’ αρχάς να πω κάτι που το λέω συχνά. Δεν είναι μόνο τα 100 χρόνια του Μίκη, όπως από το υπουργείο πολιτισμού χαρακτηρίστηκε έτος Θεοδωράκη. Έχουμε και τον Μάνο, έχουμε τον Ζαμπέτα. Δεν θέλω να τους ξεχνάω. Ωστόσο η επιρροή που είχε ο Μίκης είναι τεράστια και μάλιστα το γεγονός ότι σήμερα τιμούν ένα πρόσωπο που είχε εντελώς διαφορετικά πολιτικά χαρακτηριστικά, το θεωρώ θετικό. Και μάλιστα θα σας πω κι αυτό, κλείνοντας την κουβέντα μας: ο Μίκης μου είχε πει, σε εμένα τον ίδιο, ότι «ουδέποτε κάναμε ταξικό αγώνα, κάναμε πατριωτικό». Έ, αν το συλλάβει κανείς αυτό θα καταλάβει γιατί ο Μίκης είναι ένα από τα πιο ιστορικά πρόσωπα του γένους.
Κωνσταντίνος Μούσσας: Και αυτή η φράση του Μίκη θα μπορούσε να είναι και ο επίλογος ή και ο τίτλος στην κουβέντα μας. Πως θα γίνουμε από άτομα, ένα σύνολο, μια πατρίδα. Ίσως τότε πολλά από όσα ζήσαμε ή δυστυχώς πρόκειται να ζήσουμε θα τα είχαμε αποφύγει κι εμείς και τα παιδιά μας. Σας ευχαριστώ από καρδιάς. Ξέρετε, ακούγοντας τον καλλιτέχνη, τον δημιουργό καταλαβαίνεις καλύτερα γιατί τραγουδάει, ζωγραφίζει ή γράφει με αυτό τον τρόπο.
Βασίλης Λέκκας: Ακριβώς έτσι. Να σας ευχαριστήσω κι εγώ. Πάντα στη διάθεσή σας σε ό,τι κάνετε.
Από την Αλάσκα στην Washington ένα φιάσκο δίχως τέλος, όχι όμως για τους λόγους που νομίζεις.
Το δεκαπέντε μέτρων κόκκινο χαλί, το θηριώδες βομβαρδιστικό Β-2 συνοδευμένο από τέσσερα F-35, οι παρατεταγμένες σημαίες όλων των σωμάτων του Αμερικανικού Στρατού, η βόλτα με το «τέρας» δηλαδή την τεθωρακισμένη προεδρική λιμουζίνα, δεν στάθηκαν ικανά να εντυπωσιάσουν πόσο μάλλον να λυγίσουν τον άνθρωπο με το «παγωμένο βλέμμα», τον επίδοξο αναβιωτή της Αγίας Ρωσικής Αυτοκρατορίας.
Μερικές ώρες μετά το πέρας της πολυαναμενόμενης συνάντησης ο πρόεδρος Τραμπ συγκάλεσε στον Λευκό Οίκο συνάντηση κορυφής με εκπροσώπους της Ευρωπαϊκής Ένωσης και τον πρόεδρο Ζελένσκι οι οποίοι προστρέξαν ως θλιβεροί ηγετίσκοι ενώπιον του νέου Optimus Princeps, παρακάμπτοντας τους -έτσι κι αλλιώς- ανίσχυρους ευρωπαϊκούς θεσμούς, τον διακοσμητικό Ο.Η.Ε, το Διεθνές Δικαστήριο κλπ.
Το αποτέλεσμα και των δύο συσκέψεων το γνωρίζουμε πλέον όλοι.
Επιστρέφω στην Αλάσκα η οποία ειρήσθω εν παρόδω μέχρι το 1867 ανήκε στη Ρωσία οπότε και πουλήθηκε στις Η.Π.Α: λίγα λεπτά πριν λήξει η τρίωρη συνάντηση Τραμπ – Πούτιν, ανώτατος διπλωμάτης και σύμβουλος του υπουργού εξωτερικών της Αμερικής στέλνει στον διάσημο συγγραφέα και αναλυτή Micheal Wolff ένα μονολεκτικό, αλλά αποκαλυπτικό μήνυμα: «fucked».
Και αν η μετάφραση είναι μάλλον περιττή η ανάλυση είναι οπωσδήποτε επιβεβλημένη.
Η Ούρσουλα Φοντερ Λαιν, θυμίζω πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και όπως μου έλεγε πρόσφατα υψηλόβαθμο στέλεχος της Μ.Ε.Α (Μόνιμης Ελληνικής Αντιπροσωπείας) στις Βρυξέλλες, ιδιαίτερα ευφυής και απόλυτη κυρίαρχος στους δαιδαλώδεις ευρωπαϊκούς θεσμούς, σε ερώτηση δημοσιογράφου εν όψει της συνάντησης κορυφής μεταξύ των δυο προέδρων στην Αλάσκα, για το πώς πρέπει να αντιμετωπίζει κανείς τον Πούτιν στις συνομιλίες, είχε απαντήσει: «Αν δεν γνώριζα όλη την ατζέντα των συζητήσεων από μνήμης θα ήμουν χαμένη. Έπρεπε να έχω απομνημονεύσει κάθε λεπτομέρεια, κάθε θέμα, διαφορετικά είχα τελειώσει. Ο πρόεδρος της Ρωσικής Ομοσπονδίας υπήρξε πράκτορας των Μυστικών Υπηρεσιών FSB όπως ξέρετε και πάντα θα έχει αυτή την ιδιότητα.
Γνωρίζει λοιπόν τα πάντα απέξω. Δεν έχει καμία σημείωση μπροστά του όταν συζητάς μαζί του και πάντα σε κοιτά με ένα σταθερό, παγωμένο και διαπεραστικό βλέμμα στα μάτια».
Το ίδιο βλέμμα εκείνου του νεαρού φοιτητή της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου του Λενινγκραντ ο οποίος το 1975 κατέθεσε τη διατριβή του με το προφητικό θέμα : «Η αρχή του πιο ευνοημένου έθνους στο εμπόριο και στο διεθνές δίκαιο», επικράτησε σε Αλάσκα και Washington απόλυτα, όχι όμως για τους προφανείς λόγους. Όχι γιατί ο επί 25 και πλέον χρόνια ηγέτης της Νέας Ρωσίας, επέστρεψε επίσημα στη διεθνή διπλωματική σκηνή -αν και στην πραγματικότητα δεν είχε απομακρυνθεί ποτέ – πανηγυρικά, όχι γιατί διέσυρε θεσμούς, ηγεσίες αλλά και διακρατικούς μηχανισμούς πληροφοριών επιβάλλοντας το δίκαιο του ισχυρού. Όχι γιατί αποκάλυψε τι πραγματικά κρύβεται κάτω από το ξεθωριασμένο, χιλιομπαλωμένο χαλί της πάλαι ποτέ υπεραντλαντικής συμμαχίας, της δυσκίνητης Ευρώπης, της χειμαζόμενης από μια αλλοπρόσαλλη και διεφθαρμένη ελίτ Αμερικής. Όχι γιατί οι δηλώσεις των «ηγετών» της Δύσης, αρχής γενομένης από εκείνη του Τραμπ με την αδιανόητη αφήγησή του στην κοινή συνέντευξη τύπου στο Ανκοραντς της Αλάσκας, της στιχομυθίας του με τον Όρμπαν της Ουγγαρίας (!), για το αν «η Ουκρανία μπορεί να νικήσει τη Ρωσία», όχι γιατί οι τραγελαφικοί ψίθυροι που διέρρευσαν από τα ανοικτά μικρόφωνα μεταξύ Τραμπ, Μακρόν και Μελόνι, δείχνουν το πραγματικό εκτόπισμα των «ηγετών» του δυτικού κόσμου. Όχι, αυτά λίγο ως πολύ τα γνωρίζαμε ήδη ή τα υποψιαζόμασταν και πάντως μας βοηθούν να προβλέψουμε σε μεγάλο βαθμό τι θα συμβεί στην τριμερή συνάντηση κορυφής που σχεδιάζεται μεταξύ Τραμπ, Πούτιν και Ζελένσκι. Αυτό που ίσως ξεχνάμε ή αγνοούμε είναι τι απάντησε ο Ότο φον Βίσμαρκ (1815-1898), στη διάρκεια των πολέμων με τη Δανία και την Αυστρία κατά την ίδρυση του πρώτου Ράιχ, στην ερώτηση των πρεσβευτών των δύο χωρών, οι οποίοι προσπαθούσαν να πετύχουν μια κάποια εκεχειρία με οποιονδήποτε αντίτιμο: -«Θέλετε λοιπόν πόλεμο εξοχότατε»;-«Πόλεμο; Φυσικά όχι! Εγώ θέλω τη νίκη».
Αυτή είναι και η πραγματική εξήγηση για το εν λόγω λακωνικό μήνυμα του συμβούλου του υπουργού Εξωτερικών των Η.Π.Α, στον Michael Wolff, αλλά και η πιο ουσιαστική και σύντομη ανάλυση των όσων συμβαίνουν στο μέτωπο του πολέμου στην Ουκρανία και στην περιοχή της ευρύτερης Μέσης Ανατολής: Η Νέα Τάξη του Χάους μόλις ξεκίνησε.
Τα τελευταία χρόνια, η ιατρική κοινότητα αρχίζει να αναθεωρεί την άποψή της για την αξία των μαζικών προληπτικών εξετάσεων για τον καρκίνο. Ένας από τους πρωτοπόρους σε αυτή τη συζήτηση είναι ο Dr. H. Gilbert Welch, καθηγητής στη Σχολή Δημόσιας Υγείας του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ και γνωστός για τις ριζοσπαστικές του θέσεις σχετικά με την υπερδιάγνωση και τις συνέπειές της. «Κανείς δεν θέλει να περάσει τις κακουχίες της θεραπείας του καρκίνου — χειρουργεία, ακτινοβολίες και χημειοθεραπείες – ούτε και τον φόβο που φέρνει η διάγνωση, για έναν καρκίνο που στην πραγματικότητα δεν θα τους ενοχλούσε ποτέ», γράφει ο Welch, σε σχετικό άρθρο του.
Η υπερδιάγνωση: Τι σημαίνει και γιατί μας αφορά;
Ο όρος υπερδιάγνωση αναφέρεται στον εντοπισμό καρκίνων που, αν και πληρούν τα κριτήρια διάγνωσης-σταδιοποίησης, δεν θα προκαλούσαν ποτέ συμπτώματα ή πρόβλημα στη ζωή του ασθενούς — ακόμη και αν δεν αντιμετωπίζονταν ποτέ. Με άλλα λόγια, είναι μορφές καρκίνου που δεν θα εξελίσσονταν ή θα παρέμεναν ανενεργές.
Τι δείχνουν οι διεθνείς μελέτες
Η πιο εντυπωσιακή περίπτωση είναι ο καρκίνος του θυρεοειδούς. Μια παγκόσμια μετα-ανάλυση που δημοσιεύτηκε στο New England Journal of Medicine (Ahn et al., 2016) έδειξε ότι έως και το 90% των καρκίνων του θυρεοειδούς που εντοπίζονται μέσω προληπτικού ελέγχου δεν θα προκαλούσαν ποτέ κανένα σύμπτωμα ή πρόβλημα υγείας.
Αντίστοιχα, μελέτες που δημοσιεύτηκαν στο British Medical Journal (BMJ) και στο Journal of the National Cancer Institute δείχνουν ότι:
1 στις 3 διαγνώσεις καρκίνου του μαστού μέσω μαστογραφίας είναι υπερδιάγνωση.
Στον καρκίνο του προστάτη, έως και 60% των περιπτώσεων δεν θα προκαλούσαν ποτέ πρόβλημα.
Αντίστοιχα, στον καρκίνο του δέρματος (ιδίως βασικοκυτταρικό καρκίνωμα), η υπερδιάγνωση είναι πολύ συχνή.
Ποια όμως είναι εικόνα στην Ελλάδα;
Στη χώρα μας, δεν υπάρχει ακόμη επίσημος μηχανισμός για την παρακολούθηση της υπερδιάγνωσης, όμως τα τελευταία χρόνια γίνονται βήματα για την ενίσχυση της πρόληψης – και ταυτόχρονα, ανοίγει και η συζήτηση για τις πιθανές υπερβολές.
Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα δεδομένα του ΕΟΔΥ (Εθνικός Οργανισμός Δημόσιας Υγείας, 2024), περίπου 7.000 περιπτώσεις καρκίνου του μαστού διαγιγνώσκονται ετησίως. Η συμμετοχή στο πρόγραμμα προληπτικής μαστογραφίας «Φώφη Γεννηματά» έχει αυξηθεί σημαντικά, με πάνω από 400.000 γυναίκες να έχουν εξεταστεί από το 2022 ως σήμερα.
Στον καρκίνο του προστάτη, ο Πανελλήνιος Ιατρικός Σύλλογος τονίζει ότι πρέπει να αποφεύγεται η κατάχρηση του PSA test σε άνδρες κάτω των 50 ετών, χωρίς οικογενειακό ιστορικό.
Σύμφωνα με πανελλαδικές μελέτες (π.χ. ΕΣΔΥ), ένας σημαντικός αριθμός θυρεοειδεκτομών γίνεται για μικρούς όζους που δεν απαιτούν άμεση παρέμβαση.
Οι ελληνικές επιστημονικές εταιρείες αρχίζουν να ενσωματώνουν κατευθυντήριες οδηγίες που τονίζουν τη σημασία της αναμονής (watchful waiting), της εξατομίκευσης της πρόληψης και της ενημέρωσης του ασθενούς.
Η ψυχολογική διάσταση.
Η διάγνωση του καρκίνου, ακόμη κι αν δεν είναι απειλητική, έχει τεράστιο ψυχολογικό αντίκτυπο. Ασθενείς μιλούν για άγχος, κρίσεις πανικού, κατάθλιψη – ακόμη και αλλαγή ταυτότητας. Πολλοί ακολουθούν θεραπείες που επηρεάζουν την ποιότητα ζωής τους, χωρίς πραγματική ανάγκη.
Λιγότερη ιατρική, περισσότερη υγεία;
Η φράση του Welch – Less medicine, more health – συνοψίζει τη νέα φιλοσοφία που αναπτύσσεται: να προσφέρουμε ιατρική φροντίδα μόνο όταν πραγματικά χρειάζεται, και όχι επειδή «πρέπει να κάνουμε κάτι».
Αυτό σημαίνει:
Εξατομικευμένος προληπτικός έλεγχος
Προσεκτική αξιολόγηση των ευρημάτων
Συμμετοχή του ασθενούς στη λήψη αποφάσεων
Ενημέρωση για τα υπέρ και τα κατά των εξετάσεων
Η φωνή του Dr. Welch δεν είναι φωνή άρνησης της επιστήμης – είναι προειδοποίηση ενάντια στην υπερβολή. Σε μια εποχή όπου κάθε «προληπτικός έλεγχος», παρουσιάζεται ως «πανάκεια», καλό είναι να θυμόμαστε ότι κάθε ιατρική πράξη έχει συνέπειες. Και ότι η υγεία δεν σημαίνει απλώς την απουσία καρκίνου αλλά ποιότητα ζωής, αυτονομία και σωστή -όχι υπερβολική- πληροφόρηση.
Πηγές
Welch, H. G. Less Medicine, More Health, Beacon Press, 2015.
Ahn HS et al. (2016), New England Journal of Medicine
Bleyer A, Welch HG. (2012), Effect of screening mammography, NEJM
BMJ (2012), Overdiagnosis in cancer
ΕΟΔΥ, Εθνικά Προγράμματα Πρόληψης, 2022–2024
ΕΛΣΤΑΤ, Στατιστικά Υγείας και Θνησιμότητας
ΕΣΔΥ (Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας), Αναφορές για καρκίνο θυρεοειδούς
Πανελλήνιος Ιατρικός Σύλλογος – Κατευθυντήριες Οδηγίες για PSA
