Αν ρωτούσαμε τον μέσο, σημερινό, Έλληνα τη γνώμη του για την κοινωνία μας, θα μας έλεγε πως πρόκειται για μια κοινωνία που το βασικό χαρακτηριστικό της είναι ότι κρίνει τους πάντες και τα πάντα. Είναι όντως έτσι; Εξαρτάται…
Η αλήθεια είναι πως ο μέσος Έλληνας περιμένει στη γωνιά τον διπλανό του ή κάποιον διάσημο έτσι ώστε με το πρώτο στραβοπάτημά του να βγάλει χολή και να δείξει την δική του «ανωτερότητα» ασκώντας του «κριτική». Στην πραγματικότητα όμως αυτό δεν είναι κριτική. Είναι η έκφραση του μίσους που κουβαλάει και ένας υφέρπων ναρκισσισμός. Η κριτική δεν έχει καμία σχέση με αυτά. Υπό αυτή την έννοια η κοινωνία μας όχι απλώς δεν χαρακτηρίζεται από υπερβολική κριτική αλλά πάσχει από την παντελή απουσία της.
Κριτική σκέψη στην Πολιτική
Ας δούμε το κομμάτι της πολιτικής, που επηρεάζει την καθημερινότητα όλων μας. Η απουσία της κριτικής είναι εμφανέστατη. Αν η κοινωνία μας είχε, έστω στο ελάχιστο, κριτική διάθεση δε θα πείθονταν τόσο εύκολα από τον κάθε λαοπλάνο που τάζει «Αλλαγή», «Εκσυγχρονισμό», «Σκίσιμο Μνημονίων» ή «Ανάπτυξη». Η χώρα μας θα ψήφιζε άξιους και όχι πωλητές αφηγημάτων. Εδώ, θα βρεθούν κάποιοι και θα μου πουν «να η νέα γενιά δε πείθεται και γι’ αυτό απέχει», όμως αυτό είναι η μίση αλήθεια. Η νέα γενιά όντως δε ψηφίζει αλλά όχι επειδή δε πείθεται εύκολα. Απλώς βαριέται να θέσει σε λειτουργία την κριτική της και να πάρει θέση. Επομένως, βολεύεται με την γενική απόρριψη, όχι από γνώση αλλά από τεμπελιά.
Κριτική σκέψη στην Τέχνη
Πάμε στη τέχνη τώρα. Δε θα μπορούσε να αποτελεί εξαίρεση μιας και η κριτική δε σε κάνει συμπαθή. Σήμερα, απουσιάζουν σχεδόν από παντού οι κριτικές βιβλίων και θεατρικών παραστάσεων. Οι κριτικοί αρκούνται μόνο στην παρουσίαση της υπόθεσης και στην εξύμνηση του συγγραφέα ή του σκηνοθέτη με τον απαράβατο όρο να είναι φίλος τους. Τρίζουν τα κόκαλα του Φώτου Πολίτη, του Ρένου Αποστολίδη, του Κώστα Γεωργουσόπουλου και μερικών άλλων που με τις κριτικές τους καθοδήγησαν ολόκληρες γενιές, διαμορφώνοντας αισθητικά κριτήρια.
Κριτική σκέψη στη Δημοσιογραφία
Τέλος, σειρά έχει η δημοσιογραφία. Εδώ δε χρειάζεται να πούμε πολλά. Είναι ηλίου φαεινότερο πως η πλειοψηφία των δημοσιογράφων λερώνει καθημερινά την ιστορία του κλάδου, καθώς αντί να ασκεί κριτική στην εξουσία προτιμά να την λιβανίζει και να την ορέγεται.
Σε αντίθεση με ό,τι μαθαίνουμε από μικροί στο σχολείο ή ακόμα και μέσα από τις θρησκευτικές μας παραδώσεις (Μη κρίνεις για να μη κριθείς), η σημασία της κριτικής είναι τεράστια. Με την κριτική, εκτός από ότι δε χειραγωγούμαστε εύκολα, ενισχύεται η φιλομάθειά μας – αφού για να κρίνεις πρέπει να γνωρίζεις – ενώ συγχρόνως μας κάνει να παραμένουμε σταθεροί και συνεπείς στις αξίες μας καθώς καλούμαστε να πάρουμε θέση, την οποία δε θα μπορούμε να αναιρέσουμε όταν πια δε θα μας συμφέρει. Αυτό φυσικά δεν ισχύει στην περίπτωση που το όνομά σου είναι «Άδωνις» και το επώνυμό σου «Γεωργιάδης».
Εισαγωγή Στη διαδρομή της ανθρώπινης ύπαρξης υπάρχουν πολλοί σταθμοί: στιγμές χαράς, απώλειας, δημιουργίας, δοκιμασίας. Μα υπάρχει ένα σημείο που ξεχωρίζει, ένα γεγονός που σφραγίζει την ψυχή και την ορίζει: η συνάντηση με τον μεγάλο έρωτα. Δεν πρόκειται για μια απλή γνωριμία ούτε για μια έντονη αλλά περαστική σχέση· πρόκειται για εκείνο το μοναδικό πρόσωπο που εμφανίζεται μόνο μία φορά στη ζωή μας και μας φανερώνει τι σημαίνει αληθινή ολοκλήρωση.
Η Μοναδικότητα Ο μεγάλος έρωτας δεν είναι επαναλαμβανόμενος. Δεν υπάρχει «δεύτερος μεγάλος έρωτας», όπως δεν υπάρχει δεύτερη πρώτη ανάσα. Μπορεί στη διάρκεια της ζωής μας να γνωρίσουμε πολλούς ανθρώπους, να αγαπήσουμε, να πονέσουμε, να ζήσουμε δυνατές εμπειρίες. Όμως, μόνο ένας άνθρωπος φέρει τη σφραγίδα της μοναδικότητας, μόνο ένας ανοίγει την πόρτα προς την αίσθηση του απόλυτου «ανήκειν». Είναι η ψυχή που μοιάζει φτιαγμένη να κουμπώσει στη δική μας, σαν να υπήρξε από πάντα και περίμενε απλώς τη στιγμή της ένωσης.
Η Χημεία Συχνά μιλούμε για «χημεία» ανάμεσα σε δύο ανθρώπους. Όμως στον μεγάλο έρωτα η χημεία ξεπερνά την έννοια μιας απλής έλξης. Είναι ένας ακατάληπτος συντονισμός, ένα μυστήριο που δεν εξηγείται με τη λογική. Είναι το βλέμμα που αναγνωρίζεται ακαριαία, η σιωπή που μιλάει περισσότερο από χίλιες λέξεις, η αίσθηση ότι γνωρίζεις τον άλλον προτού καν τον μάθεις. Αυτό το δέσιμο δεν επιδέχεται ανάλυση, γιατί η ουσία του βρίσκεται πέρα από τα όρια της σκέψης.
Τα Αισθήματα Τα αισθήματα στον μεγάλο έρωτα δεν είναι επιφανειακά· είναι ολοκληρωτικά. Δεν βιώνεις απλώς χαρά ή πάθος· βιώνεις την πληρότητα. Είναι η βεβαιότητα ότι με αυτόν τον άνθρωπο δεν έχεις ανάγκη να κρυφτείς, ότι ακόμη και οι πιο εύθραυστες πλευρές σου γίνονται αποδεκτές. Είναι η βαθιά γαλήνη που γεννιέται όταν νιώθεις ότι είσαι επιτέλους «στο σπίτι σου». Και ταυτόχρονα, είναι η φλόγα που καίει αδιάκοπα, δίχως να σβήνει. Ο μεγάλος έρωταςενώνει την ηρεμία με την ένταση, την τρυφερότητα με το πάθος, τη γη με τον ουρανό.
Η Ολοκλήρωση Ο άνθρωπος δεν γεννιέται για να μείνει μισός. Μέσα μας υπάρχει πάντοτε μια αίσθηση ελλείψεως, μια αναζήτηση για κάτι που θα μας συμπληρώσει. Ο μεγάλος έρωτας είναι η απάντηση σε αυτήν την αναζήτηση. Είναι ο καθρέφτης που μας δείχνει την αληθινή μας εικόνα, όχι παραμορφωμένη αλλά ολοκληρωμένη. Στο πρόσωπο του ενός αυτού ανθρώπου βρίσκουμε τη βεβαιότητα ότι είμαστε ολόκληροι. Κι αυτή η ολοκλήρωση δεν είναι εγωιστική· είναι κοινή, γιατί δεν αφορά πια στο «εγώ» και το «εσύ», αλλά στο «εμείς».
Η Δύναμη και η Δοκιμασία Δεν είναι πάντα εύκολος ο μεγάλος έρωτας. Η δύναμή του μπορεί να σε τρομάξει, γιατί σε ξεγυμνώνει, σε φέρνει αντιμέτωπο με τον πιο αληθινό σου εαυτό. Όμως αυτός είναι ο δρόμος προς την αλήθεια. Μέσα από την ευθραυστότητα γεννιέται η δύναμη, κι από την απόλυτη ειλικρίνεια η αληθινή αγάπη. Η σχέση αυτή δεν σε αφήνει να μείνεις στην επιφάνεια· σε καλεί να βουτήξεις βαθιά, να αντιμετωπίσεις φόβους, να ξεπεράσεις όρια. Είναι μια δοκιμασία που, αν την αντέξεις, σε μεταμορφώνει.
Η Αιωνιότητα σε μια Στιγμή Ο μεγάλος έρωτας έχει το παράδοξο χάρισμα να χωράει την αιωνιότητα σε μια στιγμή. Μπορεί να είναι ένα βλέμμα που κρατά δευτερόλεπτα, κι όμως να χαράσσεται στην ψυχή σαν να διαρκεί αιώνια. Μπορεί να είναι μια στιγμή συνάντησης που αρκεί για να αλλάξει τη ροή μιας ολόκληρης ζωής. Αυτός ο έρωτας δεν περιορίζεται από τον χρόνο ή τον χώρο· ζει μέσα μας σαν μόνιμη παρουσία, ακόμη κι αν οι συνθήκες της ζωής αλλάξουν.
Η Μοίρα και η Συνάντηση Ο μεγάλος έρωτας μοιάζει συχνά με έργο μοίρας. Δεν έρχεται όταν τον αναζητάς απεγνωσμένα· εμφανίζεται την ώρα που ίσως δεν περιμένεις τίποτα. Κι όμως, εκείνη τη στιγμή όλα ευθυγραμμίζονται. Σαν να είχε υφανθεί ήδη ένα αόρατο νήμα που οδηγούσε τις ζωές δύο ανθρώπων να συναντηθούν, αψηφώντας αποστάσεις, συγκυρίες ή εμπόδια. Δεν είναι τύχη· είναι κάτι βαθύτερο, μια εσωτερική νομοτέλεια που αποδεικνύει πως ορισμένες συναντήσεις είναι προορισμένες να συμβούν.
Το Αποτύπωμα στην Αιωνιότητα Ακόμη κι αν ο χρόνος κυλήσει, ακόμη κι αν η ζωή πάρει άλλες τροχιές, ο μεγάλος έρωτας δεν χάνεται. Δεν ξεθωριάζει όπως οι συνηθισμένες αναμνήσεις· μένει χαραγμένος στο πιο βαθύ στρώμα της ψυχής. Είναι το σημείο αναφοράς που δίνει νόημα σε όλα τα υπόλοιπα. Ακόμη κι αν δεν εκφραστεί πάντα με τον ίδιο τρόπο, ακόμη κι αν αλλάξουν οι μορφές της καθημερινότητας, το αποτύπωμά του είναι ανεξίτηλο. Γιατί ένας τέτοιος έρωτας δεν ανήκει μόνο στο παρόν· ανήκει στην αιωνιότητα.
Συμπέρασμα Ο μεγάλος έρωταςδεν είναι μύθος ούτε υπερβολή· είναι η ύψιστη πραγματικότητα της ανθρώπινης εμπειρίας. Είναι ο ένας άνθρωπος που μας φανερώνει την πληρότητα, που μας διδάσκει ότι δεν είμαστε πλασμένοι για μισές ζωές αλλά για ολόκληρες ενώσεις. Κι αν είναι αλήθεια ότι μόνο μια φορά στη ζωή μας τον συναντάμε, τότε η αξία του είναι ανεκτίμητη. Γιατί μέσα από αυτόν τον έρωτα δεν μαθαίνουμε μόνο…
Η κινηματογραφική βιομηχανία αποτελεί αναμφισβητήτως μία πανίσχυρη επιρροή για την οικουμένη. Η οπτικοακουστική μεταφορά είτε στην μεγάλη είτε στην μικρή οθόνη της εκάστοτε παραγωγής, δύναται να αποτελέσει πηγή μετάδοσης μηνυμάτων των οποίων ο χαρακτήρας διαφέρει αναλόγως την περίσταση. Εξυπακούεται πως προτεραιότητα στην περίπτωση των υπεραγωγών και όχι μόνο, αποτελεί το κέρδος, επομένως η όποια παραποίηση δεδομένων στην περίπτωση ταινιών με ιστορικό περιεχόμενο, εντάσσεται στο πλαίσιο του πειραματισμού αλλά και του ανταγωνισμού. Το επερχόμενο ‘’blockbuster’’ Οδύσσεια του Βρετανού Christopher Nolan, μάλλον δεν θα αποτελεί εξαίρεση, εντούτοις κρίνοντας από την μέχρι τώρα πορεία του στον χώρο, ο εν λόγω πασίγνωστος σκηνοθέτης και παράγωγος, δεν αφήνει πολλά περιθώρια αμφισβήτησης. Εισερχόμενοι βεβαίως στο απαιτητικό πεδίο του αρχαίου κόσμου και δει του Ελληνικού, ομολογουμένως ο πήχης ανεβαίνει και αυτό διότι η όσο το δυνατόν πιο πιστή αποτύπωση του, απαιτεί μελέτη της Ελληνορωμαϊκής γραμματείας, με σεβασμό και αφοσίωση.
Έργο του Κωνσταντίνου Φάη
Τα γυρίσματα της υπερπαραγωγής των 250 εκατομμυρίων δολαρίων ολοκληρώθηκαν μέσα στο πρώτο δεκαήμερο του Αυγούστου, είναι προγραμματισμένη να κάνει πρεμιέρα στις 17 Ιουλίου 2026 και αποτελεί μεταφορά της Οδύσσειας του Ομήρου, τον λεγόμενο νόστο του Οδυσσέα στην Ιθάκη και την επανένωση του με τους οικείους του μετά τον Τρωικό Πόλεμο. Το κάστ περιλαμβάνει βαρύγδουπα ονόματα, όπως τον Ματ Ντέιμον, τη Ζεντάγια, τον Τομ Χόλαντ, τον Τζον Μπέρνταλ και πολλούς ακόμη, ενώ την 17η Ιουλίου συνέβη κάτι πρωτοφανές: τα εισιτήρια για τις προβολές του πρώτου Σαββατοκύριακου σε αίθουσες IMAX βγήκαν προς πώληση και σε λιγότερο από μία μέρα, τα περισσότερα είχαν εξαντληθεί. Φαντασμαγορικά ακούγονται όλα αυτά για την πλειοψηφία του κόσμου και αναμφιβόλως μιλάμε για δυνατό μάρκετινγκ, ωστόσο θα ήταν καλό να δούμε πίσω από την κουρτίνα του θεαθήναι και θα έπρεπε να τεθούν κάποια καίρια ερωτήματα σχετικά με το σενάριο της πολυδιαφημισμένης παραγωγής. Πριν δούμε ποια είναι αυτά, ας σκιαγραφήσουμε εν τάχει την αρχαία μας παρακαταθήκη, ειδάλλως η οποία εμβάθυνση θα αποβεί άκαρπη.
Εν πρώτοις στην περίπτωση των Ομηρικών Επών, ουσιαστικά έχουμε να κάνουμε με μία πρώτη προσπάθεια καταγραφής της προφορικής παράδοσης όπως αυτή μεταλαμπαδεύτηκε για εκατοντάδες χρόνια από την Εποχή του Χαλκού στην Αρχαϊκή, με τις όποιες αλλοιώσεις και προσθήκες, μέσα από τα προδρομικά είδωλα των ραψωδών, τους αοιδούς. Περί διαχρονικότητας τους ο λόγος, σημειώστε πως σε διεθνή ψηφοφορία που διοργανώθηκε από το Βρετανικό δίκτυο BBC το 2018 με την συμμετοχή 108 κριτικών, συγγραφέων και ακαδημαϊκών από 38 χώρες, σχετικά με την ιστορία που διαμόρφωσε τον κόσμο, η Οδύσσεια κατέκτησε την πρώτη θέση και η Ιλιάδα την 10η. Κάτι έχει αντιληφθεί ο Νόλαν και οι συνεργάτες του επομένως. Βασικό θέμα αμφότερων των επών, τα ‘’κλέη ανδρών’’ και το ηρωικό ιδεώδες. Γενικώς μιλώντας, κορυφαία προσωπικότητα του ηρωικού γένους είναι ο Ηρακλής των Θηβών, αλλά αυτό έχει καταστεί γνωστό τοις πάσι. Το θέμα το οποίο χρήζει περαιτέρω ανάδειξης είναι το γεγονός ότι ο μύθος του αναδύεται από τα δυο αυτά έπη και μάλιστα με τρόπο ιδιαίτερο. Η Ιλιάδα έχει χαρακτήρα πιο…πολεμικό και τρόπον τινά ‘’επίγειο’’, από την άλλη η Οδύσσεια ανοίγεται στον κόσμο της απόκοσμης γεωγραφίας και του υπερφυσικού. Κοινό τους στοιχείο, ο ανοιχτός επιλογικός ορίζοντας. Αυτή ακριβώς η αντίθεση αντανακλάται εντόνως και στην περίπτωση στου Ηρακλέους.
Έργο του Κωνσταντίνου Φάη
Τα Έπη ασχολούνται κυρίως με τους ήρωες που πολέμησαν γύρω από τα τείχη της πολυθρύλητης Τροίας ανατρέχοντας και σε προηγούμενες γενιές, επί παραδείγματι ο Νέστορας, ο οποίος αρέσκεται στο να αναπολεί επανειλημμένως την σπουδαιότητα των ανδρών εκείνης της εποχής. Ο ήρωας της προηγούμενης γενιάς που αναφέρεται πιο συχνά είναι ο ‘’λεοντόκαρδος’’ Ηρακλής. Για να γίνει πιο κατανοητό, οι ήρωες του Ομήρου είναι δεινοί πολεμιστές της εποχής με ανώτερο πνεύμα ή και καταγωγή, με όλα τα γνωστά πάθη και επιθυμίες, αρετές και ελαττώματα των καθημερινών αρχαίων Ελλήνων, αλλά και ενισχυμένη ικανότητα στο να εκπληρώσουν τις φιλοδοξίες τους. Τώρα, φανταστείτε τον Ηρακλή ως τον μακράν πληθωρικότερο ήρωα σε όλους τομείς, αντιπροσωπεύοντας τον ορίζοντα των δυνατοτήτων του ομηρικού πολεμιστή, τα απώτατα όρια της δράσης του. Στην Ιλιάδα υπάρχουν απόγονοι του στην Τροία, με έναν εκ των υιών του, τον Τληπόλεμο, να είναι αρχηγός του Ροδιακού στρατεύματος εκεί. Η αφήγηση αναφέρει επιτυχίες μάχης ανάμεσα στον Ηρακλή και την Ήρα αλλά και τον Άδη και ασφαλώς υπογραμμίζεται το γεγονός ότι μία γενιά πριν, κατέλαβε πρώτος την Τροία με μία μόνο επίθεση και μόνο έξι πλοία εν αντιθέσει με αυτήν την δεύτερη άλωση της Τροίας, όπου οι εισβολείς δεν έχουν καταφέρει να το κάνουν αυτό με τα χίλια πλοία τους για περισσότερα από εννέα χρόνια. Ευκαιρίας δοθείσης, είναι ο περίφημος μύθος του Κήτους της Τροίας και της αρπαγής της Ησιόνης. Αναφορές γίνονται και στις διενέξεις του Διός με την Ήρα λόγω του ήρωα, στον ρόλο του Ευρυσθέα ως εντολοδόχο του αλλά και της Αθηνάς ως παροχή βοήθειας στον ήρωα στην κάθοδο του στον Άδη. Η πιο ενδιαφέρουσα αναφορά στον Ηρακλή στην Ιλιάδα όμως, είναι οι στίχοι όπου ο ‘’ωκύμορος’’ Αχιλλέας, μετά το θάνατο του Πάτροκλου παρατηρεί ότι ούτε ο Ηρακλής δεν μπόρεσε να αποφύγει το πεπρωμένο του θανάτου, καθώς υπερνικήθηκε από τη μοίρα και την οργή της Ήρας. Στην Οδύσσεια τώρα, επισημαίνεται η ανυπέρβλητη ικανότητα του στην τοξοβολία αλλά και κάποιες βάναυσες πράξεις του, με την μητέρα του Αλκμήνη, και την σύζυγό του Μεγάρα, να αναφέρονται εν συντομία. Πάραυτα, το πιο εκτενές και σίγουρα καθοριστικό απόσπασμα για τον Ηρακλή, εντοπίζεται στην καθηλωτική αλλά και περιλάλητη ραψωδία Λ, την ‘’Νέκυια’’, δηλαδή την κάθοδο του Οδυσσέα στον Άδη, όπου συναντά ήρωες του παρελθόντος με τελευταίο από αυτούς τον Ηρακλή. Εκεί δίνεται μία λεπτομερής περιγραφή της άκρως τρομακτικής ζώνης του ήρωα (‘’…έργα, θάματα φαντάζαν δουλεμένα, αρκούδες, αγριογούρουνα, λιοντάρια με πύρινα βλέμματα, πόλεμοι, μάχες, φονικά, και χαλασμός ανθρώπων’’) με την ευχή εκ μέρους του αφηγητή, όμοια της να μην υπάρξει ξανά. Η έκφραση της φυσιογνωμίας του προμηνύει θανατηφόρα δράση, με τον ίδιο να προβαίνει σε έναν δραματικό μονόλογο για τα δεινά της επίγειας σταδιοδρομίας του και ύστερα να χάνεται στην άβυσσο του Κάτω Κόσμου. Μόνο που αυτή η μορφή… δεν είναι πραγματικά ο Ηρακλής, αλλά η ‘’σκιά’’ του (στίχος 602: ‘’εἴδωλον’’), καθώς ο «πραγματικός» Ηρακλής κατοικεί ως θεός στον Όλυμπο και απολαμβάνει τη συντροφιά της ‘’καλλίσφυρης’’ Ήβης. Είναι η λεγόμενη αποθέωση του Ηρακλέους, ήτοι η μεταθανάτια άνοδος του στον κόσμο των θεών. Αυτοί οι στίχοι στην Νέκυια, αποτέλεσαν αφορμή για ερωτήματα από μεταγενέστερους σχολιαστές του Ομήρου, αναφορικά με την αθάνατη φύση του ήρωα, το εάν δηλαδή πρόκειται για γνήσια Ομηρική αφήγηση ή μετέπειτα προσθήκη. Ανακεφαλαιώνοντας, στην μεν Ιλιάδα ο Ηρακλής είναι ένας… θνητός, εμβληματικός στρατηλάτης προηγούμενης γενιάς, πρότυπο για τους μαχόμενους, στην δε Οδύσσεια είναι αθάνατος και υπό μία έννοια απόκοσμος.
Έργο του Κωνσταντίνου Φάη
Μεταξύ άλλων, ένα ερώτημα λοιπόν που θα έπρεπε να μας απασχολεί άρα και να τεθεί στην εταιρεία παραγωγής, είναι το εάν ο Ηρακλής εμφανίζεται στην ταινία και επιπροσθέτως το κατά πόσο ακολουθεί την Ομηρική οδό. Θα μπορούσε να δομείται μέσω αναδρομικών σκηνών η δράση του Ηρακλέους ως πρώτου κατακτητή της Τροίας και η μετάβαση του στην θεϊκή υπόσταση, θα έλεγε κανείς η μετάβαση από την ιστορία στον μύθο. Ο μύθος του άρχισε να διαχέεται πολύ πριν από τον Ομηρική λογοτεχνία, επηρεάζοντας διανοουμένους αλλά και καθημερινούς ανθρώπους. Ο ακατάβλητος βίος του, ακριβώς από τον Hercules Primigenius, δηλαδή τον ίδιο να πνίγει τους όφεις σε ηλικία μόλις 8 μηνών, στον Hercules Invictus της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και των Άλπεων, μεταλαμπαδεύτηκε με πάθος αποτελώντας την επιτομή του θεϊκού και του θνητού γίγνεσθαι. Διόλου τυχαίο που η Λεκάνη της Μεσογείου βρίθει από πληθώρα σχετικών αρχαίων ευρημάτων και αναφορών για ολόκληρες πόλεις που έφεραν κάποτε το όνομα του. Θα μπορούσε να είναι μίας πρώτης τάξεως ευκαιρία, να αναδειχθεί η ενδοξότερη ηρωική μορφή της πανάρχαιας Ελληνικής παράδοσης, σε παγκόσμιο βεληνεκές.
Έργο του Κωνσταντίνου Φάη
Οφείλουμε να είμαστε πραγματιστές και όχι αιθεροβάμονες. Όπερ σημαίνει πως σαφώς και δεν είναι υποχρεωμένος ο Νόλαν και ο κάθε, διακεκριμένος ή μη, παράγοντας του κινηματογράφου να απαντήσει ή να υπακούσει στα διάφορα ζητήματα. Άλλωστε, ενδέχεται η πολυσυζητημένη αυτή διασκευή να ανταποκριθεί επαξίως σε όλα τα προαναφερθέντα. Τούτων λεχθέντων, το πραγματικό ερώτημα που προκύπτει είναι το κατά πόσο είναι ευαισθητοποιημένοι οι αρμόδιοι φορείς του Ελληνισμού γενικότερα, στο να προβάλλεται διεθνώς υλικό ανταποκρινόμενο στα σωζόμενα αρχεία των προγόνων μας. Ο ρόλος του άπραγου χειροκροτητή δεν μας αρμόζει και εφόσον θέλουμε να αποτελέσουμε μία έστω υποτυπώδη συνέχεια τους εν τοις πράγμασι, όσοι εξ ημών το επιθυμούν αυτό, επιβάλλεται η επαγρύπνηση και η ενεργή συμμετοχή μας. Άγρυπνοι όσον αφορά τον νου μας κατά την Πυθαγόρεια ρήση. Αυτή είναι η αδήριτη πραγματικότητα, μακριά από μεγαλομανίες, υπερβολές και απολυταρχισμούς, μόνο με πράξεις και κατάθεση διαπιστευτηρίων θα επιφέρουμε αποτελέσματα.
ΥΓ: Ο γράφων, κατά την διάρκεια των γυρισμάτων της ταινίας, επιχείρησε να έρθει σε επικοινωνία και με την εταιρεία παραγωγής, την Syncopy Inc. αλλά και με την εταιρεία διανομής, την Universal Pictures. Τα σχετικά email δεν απαντήθηκαν ποτέ, ενώ η συστημένη επιστολή προς τα κεντρικά της Syncopy στο Λονδίνο, επέστρεψε στον αποστολέα της λόγω ‘’μετακόμισης του παραλήπτη’’.
Στον δημόσιο λόγο της Δύσης, τα ανθρώπινα δικαιώματα παρουσιάζονται ως θεμέλιο του διεθνούς συστήματος, ένα αδιαπραγμάτευτο σύνολο αξιών που διαπερνά γεωγραφίες και συμφέροντα. Όμως η πραγματικότητα που διαμορφώνεται σε διεθνές επίπεδο είναι πολύ πιο επιλεκτική. Οι παραβιάσεις καταγγέλλονται ή αποσιωπώνται ανάλογα με την πολιτική χρησιμότητα του παραβάτη.
Διαβάστε επίσης:
https://staging.upflow.gr/i-nea-taksi-tou-chaous/
Ανθρώπινα δικαιώματα υπάρχουν όταν συμφέρουν. Διαφορετικά, είναι «περίπλοκες υποθέσεις», «γεωπολιτικές ισορροπίες», ή «εσωτερικές υποθέσεις κυρίαρχων κρατών». Καλωσορίσατε στον κόσμο των δικαιωμάτων αλά καρτ.
Από τη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έως τη Διεθνή Σύμβαση της Γενεύης, τα ανθρώπινα δικαιώματα θεσπίστηκαν ως παγκόσμιες αρχές. Όμως η ίδια η εποχή της ίδρυσής τους βρίθει αντιφάσεων: ενώ υιοθετούνταν στα χαρτιά, το ήμισυ του πλανήτη ζούσε υπό αποικιακή καταπίεση. Οι πρώτοι υπέρμαχοι των δικαιωμάτων ήταν ταυτόχρονα αποικιοκράτες.
Η ίδια αντίφαση επανεμφανίζεται διαρκώς. Στον πόλεμο της Ουκρανίας, η ρωσική εισβολή καταγγέλλεται ορθώς ως καραμπινάτη παραβίαση διεθνούς δικαίου. Όμως όταν ισραηλινές δυνάμεις σφυροκοπούν αμάχους στη Γάζα, η ρητορική μετατοπίζεται: «το Ισραήλ έχει δικαίωμα στην αυτοάμυνα», ενώ η λέξη «κατοχή» εξαφανίζεται.
Η ρητορική για τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν λειτουργεί με βάση την καθολικότητα, λειτουργεί με βάση τη γεωπολιτική στρατηγική.
Η Σαουδική Αραβία βομβαρδίζει την Υεμένη και αποκεφαλίζει αντιφρονούντες. Κανένα εμπάργκο, καμία διπλωματική πίεση. Είναι πετρελαιϊκή σύμμαχος και προμηθεύεται όπλα.
Η Αίγυπτος φυλακίζει δημοσιογράφους, βασανίζει αντιφρονούντες. Καμία σοβαρή παρέμβαση – είναι βασικός εταίρος στον έλεγχο των μεταναστευτικών ροών.
Η Τουρκία καταστέλλει αντιπολίτευση, λογοκρίνει ΜΜΕ, εισβάλλει στη Συρία. Όμως παραμένει «σύμμαχος του ΝΑΤΟ».
Αντίθετα, χώρες που συγκρούονται με τη Δύση, όπως το Ιράν, η Βενεζουέλα ή η Βόρεια Κορέα, γίνονται διαρκείς στόχοι καταγγελιών και κυρώσεων, συχνά δικαιολογημένων, αλλά όχι καθολικά εφαρμοσμένων.
Η έννοια της «ανθρωπιστικής επέμβασης» γεννήθηκε ως απάντηση σε γενοκτονίες και μαζικές παραβιάσεις, αλλά χρησιμοποιήθηκε κατά κόρον ως εργαλείο πολιτικής επιβολής. Το Ιράκ το 2003 είναι το πιο κραυγαλέο παράδειγμα: ένας πόλεμος χωρίς έγκριση του ΟΗΕ, με κατασκευασμένες κατηγορίες για όπλα μαζικής καταστροφής, και καταστροφικές συνέπειες για τον πληθυσμό στο όνομα της δημοκρατίας.
Ακόμη και σήμερα, το δίλημμα μεταξύ κυριαρχίας και προστασίας των πολιτών λύνεται σχεδόν πάντα υπέρ του στρατηγικού συμφέροντος. Οι παραβιάσεις στα στρατόπεδα της Λιβύης ή στις φυλακές του Γκουαντάναμο είναι ανεκτές όσο εξυπηρετούν τον έλεγχο.
Η κυριαρχία των δυτικών ΜΜΕ και των μεγάλων οργανισμών – κυβερνητικών και μη – οδηγεί σε μονοπωλιακή αφήγηση των δικαιωμάτων. Τα εγκλήματα καταγράφονται, σχολιάζονται, ή αγνοούνται ανάλογα με τη θέση του «θύτη» στον γεωπολιτικό χάρτη. Παράλληλα, οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων που επιμένουν σε καθολική κριτική (όπως η Human Rights Watch ή η Διεθνής Αμνηστία όταν αναφέρονται στο Ισραήλ) στοχοποιούνται ως «μονόπλευρες» ή «αντικειμενικά εχθρικές».
Η οικουμενικότητα των αξιών περιορίζεται στη διαχειρίσιμη επιλεκτικότητα. Η ανάγκη για ένα παγκόσμιο πλαίσιο σεβασμού των δικαιωμάτων είναι υπαρκτή, όμως δεν μπορεί να υπάρξει όσο οι κανόνες γράφονται, ερμηνεύονται και εφαρμόζονται από λίγους για τους πολλούς.
Η οικοδόμηση ενός πλαισίου πολυπολικού, δημοκρατικού και αδέσμευτου απαιτεί:
Να καταργηθεί η λογική του «αν είναι σύμμαχος, συγχωρείται».
Να αποσυνδεθούν οι παρεμβάσεις από τα στρατηγικά συμφέροντα.
Να αναγνωριστεί ότι η παραβίαση δικαιωμάτων είναι εξίσου σοβαρή, είτε συμβαίνει στην Τεχεράνη, είτε στο Τελ Αβίβ, είτε στο Παρίσι.
Η καθολικότητα χωρίς συνέπεια είναι απλώς ηθική επίφαση. Και τα ανθρώπινα δικαιώματα χωρίς ισότητα, είναι άλλο ένα εργαλείο ισχύος.
Ο κόσμος δεν χρειάζεται περισσότερες ρητορικές για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Χρειάζεται πολιτική συνέπεια, θεσμική λογοδοσία και χειραφέτηση από τα διπλά μέτρα και σταθμά. Ίσως τότε, η έννοια του «παγκόσμιου» να πάψει να σημαίνει «δυτικό». Και να αρχίσει να σημαίνει δίκαιο.
Από την Αλάσκα στην Washington ένα φιάσκο δίχως τέλος, όχι όμως για τους λόγους που νομίζεις.
Το δεκαπέντε μέτρων κόκκινο χαλί, το θηριώδες βομβαρδιστικό Β-2 συνοδευμένο από τέσσερα F-35, οι παρατεταγμένες σημαίες όλων των σωμάτων του Αμερικανικού Στρατού, η βόλτα με το «τέρας» δηλαδή την τεθωρακισμένη προεδρική λιμουζίνα, δεν στάθηκαν ικανά να εντυπωσιάσουν πόσο μάλλον να λυγίσουν τον άνθρωπο με το «παγωμένο βλέμμα», τον επίδοξο αναβιωτή της Αγίας Ρωσικής Αυτοκρατορίας.
Μερικές ώρες μετά το πέρας της πολυαναμενόμενης συνάντησης ο πρόεδρος Τραμπ συγκάλεσε στον Λευκό Οίκο συνάντηση κορυφής με εκπροσώπους της Ευρωπαϊκής Ένωσης και τον πρόεδρο Ζελένσκι οι οποίοι προστρέξαν ως θλιβεροί ηγετίσκοι ενώπιον του νέου Optimus Princeps, παρακάμπτοντας τους -έτσι κι αλλιώς- ανίσχυρους ευρωπαϊκούς θεσμούς, τον διακοσμητικό Ο.Η.Ε, το Διεθνές Δικαστήριο κλπ.
Το αποτέλεσμα και των δύο συσκέψεων το γνωρίζουμε πλέον όλοι.
Επιστρέφω στην Αλάσκα η οποία ειρήσθω εν παρόδω μέχρι το 1867 ανήκε στη Ρωσία οπότε και πουλήθηκε στις Η.Π.Α: λίγα λεπτά πριν λήξει η τρίωρη συνάντηση Τραμπ – Πούτιν, ανώτατος διπλωμάτης και σύμβουλος του υπουργού εξωτερικών της Αμερικής στέλνει στον διάσημο συγγραφέα και αναλυτή Micheal Wolff ένα μονολεκτικό, αλλά αποκαλυπτικό μήνυμα: «fucked».
Και αν η μετάφραση είναι μάλλον περιττή η ανάλυση είναι οπωσδήποτε επιβεβλημένη.
Η Ούρσουλα Φοντερ Λαιν, θυμίζω πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και όπως μου έλεγε πρόσφατα υψηλόβαθμο στέλεχος της Μ.Ε.Α (Μόνιμης Ελληνικής Αντιπροσωπείας) στις Βρυξέλλες, ιδιαίτερα ευφυής και απόλυτη κυρίαρχος στους δαιδαλώδεις ευρωπαϊκούς θεσμούς, σε ερώτηση δημοσιογράφου εν όψει της συνάντησης κορυφής μεταξύ των δυο προέδρων στην Αλάσκα, για το πώς πρέπει να αντιμετωπίζει κανείς τον Πούτιν στις συνομιλίες, είχε απαντήσει: «Αν δεν γνώριζα όλη την ατζέντα των συζητήσεων από μνήμης θα ήμουν χαμένη. Έπρεπε να έχω απομνημονεύσει κάθε λεπτομέρεια, κάθε θέμα, διαφορετικά είχα τελειώσει. Ο πρόεδρος της Ρωσικής Ομοσπονδίας υπήρξε πράκτορας των Μυστικών Υπηρεσιών FSB όπως ξέρετε και πάντα θα έχει αυτή την ιδιότητα.
Γνωρίζει λοιπόν τα πάντα απέξω. Δεν έχει καμία σημείωση μπροστά του όταν συζητάς μαζί του και πάντα σε κοιτά με ένα σταθερό, παγωμένο και διαπεραστικό βλέμμα στα μάτια».
Το ίδιο βλέμμα εκείνου του νεαρού φοιτητή της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου του Λενινγκραντ ο οποίος το 1975 κατέθεσε τη διατριβή του με το προφητικό θέμα : «Η αρχή του πιο ευνοημένου έθνους στο εμπόριο και στο διεθνές δίκαιο», επικράτησε σε Αλάσκα και Washington απόλυτα, όχι όμως για τους προφανείς λόγους. Όχι γιατί ο επί 25 και πλέον χρόνια ηγέτης της Νέας Ρωσίας, επέστρεψε επίσημα στη διεθνή διπλωματική σκηνή -αν και στην πραγματικότητα δεν είχε απομακρυνθεί ποτέ – πανηγυρικά, όχι γιατί διέσυρε θεσμούς, ηγεσίες αλλά και διακρατικούς μηχανισμούς πληροφοριών επιβάλλοντας το δίκαιο του ισχυρού. Όχι γιατί αποκάλυψε τι πραγματικά κρύβεται κάτω από το ξεθωριασμένο, χιλιομπαλωμένο χαλί της πάλαι ποτέ υπεραντλαντικής συμμαχίας, της δυσκίνητης Ευρώπης, της χειμαζόμενης από μια αλλοπρόσαλλη και διεφθαρμένη ελίτ Αμερικής. Όχι γιατί οι δηλώσεις των «ηγετών» της Δύσης, αρχής γενομένης από εκείνη του Τραμπ με την αδιανόητη αφήγησή του στην κοινή συνέντευξη τύπου στο Ανκοραντς της Αλάσκας, της στιχομυθίας του με τον Όρμπαν της Ουγγαρίας (!), για το αν «η Ουκρανία μπορεί να νικήσει τη Ρωσία», όχι γιατί οι τραγελαφικοί ψίθυροι που διέρρευσαν από τα ανοικτά μικρόφωνα μεταξύ Τραμπ, Μακρόν και Μελόνι, δείχνουν το πραγματικό εκτόπισμα των «ηγετών» του δυτικού κόσμου. Όχι, αυτά λίγο ως πολύ τα γνωρίζαμε ήδη ή τα υποψιαζόμασταν και πάντως μας βοηθούν να προβλέψουμε σε μεγάλο βαθμό τι θα συμβεί στην τριμερή συνάντηση κορυφής που σχεδιάζεται μεταξύ Τραμπ, Πούτιν και Ζελένσκι. Αυτό που ίσως ξεχνάμε ή αγνοούμε είναι τι απάντησε ο Ότο φον Βίσμαρκ (1815-1898), στη διάρκεια των πολέμων με τη Δανία και την Αυστρία κατά την ίδρυση του πρώτου Ράιχ, στην ερώτηση των πρεσβευτών των δύο χωρών, οι οποίοι προσπαθούσαν να πετύχουν μια κάποια εκεχειρία με οποιονδήποτε αντίτιμο: -«Θέλετε λοιπόν πόλεμο εξοχότατε»;-«Πόλεμο; Φυσικά όχι! Εγώ θέλω τη νίκη».
Αυτή είναι και η πραγματική εξήγηση για το εν λόγω λακωνικό μήνυμα του συμβούλου του υπουργού Εξωτερικών των Η.Π.Α, στον Michael Wolff, αλλά και η πιο ουσιαστική και σύντομη ανάλυση των όσων συμβαίνουν στο μέτωπο του πολέμου στην Ουκρανία και στην περιοχή της ευρύτερης Μέσης Ανατολής: Η Νέα Τάξη του Χάους μόλις ξεκίνησε.
Στο ίδιο έργο θεατές μιας τραγωδίας που επαναλαμβάνεται χρόνο με τον χρόνο, αφήνοντας πίσω της σπίτια που δεν θα ξαναχτιστούν, περιουσίες που δεν θα ξανακερδηθούν και έναν φυσικό πλούτο που χάνεται ανεπιστρεπτί. Οι πυρκαγιές και φέτος δοκιμάζουν για άλλη μια φορά την αντοχή των ανθρώπων και αποκαλύπτουν με τον πιο σκληρό τρόπο τις αδυναμίες ενός κράτους που συχνά παρακολουθεί τα γεγονότα αντί να τα προλαβαίνει. Από την Αχαΐα και τη Χίο, μέχρι τη Ζάκυνθο, την Άρτα και την Πρέβεζα, εκατοντάδες πυροσβέστες βρίσκονται σε 106 μέτωπα, επιχειρώντας με όσα μέσα διαθέτουν να συγκρατήσουν μια καταστροφή που απλώνεται και αφήνει μόνο αποκαΐδια.
* ΤουΝεκτάριου Ντ. Χορμοβίτη
Η Ελλάδα της καμένης γης
Μόλις τρεις μήνες πριν, ο υπουργός Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας διαβεβαίωνε από την Κρήτη ότι η χώρα «μπαίνει θωρακισμένη στην αντιπυρική περίοδο». Η πραγματικότητα, όμως, αφηγείται άλλη ιστορία, καθώς την τελευταία πενταετία έχουν καεί σχεδόν τέσσερα εκατομμύρια στρέμματα, το τρία τοις εκατό της συνολικής έκτασης της Ελλάδας. Πρόκειται για καταστροφή που, με τους ρυθμούς της δεκαετίας 2008–2018, θα χρειαζόταν δεκαπέντε χρόνια για να συντελεστεί. Η έκταση που χάνεται ανά πυρκαγιά είναι πλέον διπλάσια σε σχέση με τότε, ενώ μόνο το 2023, από την 1η Ιανουαρίου έως τις 31 Αυγούστου, ξέσπασαν 8.511 αγροτοδασικές πυρκαγιές που αποτέφρωσαν 1.726.260 στρέμματα. Η Ελλάδα συγκέντρωσε το 41,9% της συνολικής καμένης έκτασης σε όλα τα κράτη της Ε.Ε., κατακτώντας την πρώτη θέση στην Ευρώπη και στη Μεσόγειο, με την Ισπανία και την εμπόλεμη Ουκρανία να ακολουθούν μακριά. Συνολικά, περίπου δύο εκατομμύρια στρέμματα έγιναν στάχτη μέσα σε ένα μόνο έτος, σημειώνοντας τον χειρότερο απολογισμό της τελευταίας εικοσιπενταετίας.
Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, οι πυροσβέστες είναι αυτοί που για άλλη μια φορά κρατούν την πρώτη γραμμή. Με αυτοθυσία και χωρίς να υπολογίζουν την κούραση ή τον κίνδυνο, προστατεύουν όχι μόνο τα δάση και τις περιουσίες, αλλά και τον ίδιο τον κοινωνικό και οικονομικό ιστό. Κι όμως, η κλιματική κρίση χρησιμοποιείται συχνά ως βολικό άλλοθι, την ώρα που η πρόληψη μένει πίσω και οι ελλείψεις σε μέσα και προσωπικό δεν καλύπτονται επαρκώς. Και ενώ οι φωτιές συνέχιζαν να καίνε και οι φλόγες δεν είχαν ακόμα σβήσει, η πρώτη επίσημη ανακοίνωση που έσπευσε να κάνει η κυβέρνηση ήταν η εξαγγελία μηδενικού ΕΝΦΙΑ για τους πυρόπληκτους. Η κίνηση αυτή, όσο κι αν μοιάζει με μέτρο ανακούφισης, αφήνει μια πικρή γεύση ειρωνείας, την ώρα που το μέτωπο είναι ανοιχτό και οι κάτοικοι παλεύουν για να σωθούν, η συζήτηση δεν μπορεί να περιορίζεται σε φοροελαφρύνσεις. Θα έπρεπε να αφορά την άμεση επιχειρησιακή δράση, την ενίσχυση των δυνάμεων πυρόσβεσης, την προστασία όσων κινδυνεύουν τώρα, όχι αύριο!
Πίσω από τους αριθμούς βέβαια, υπάρχει κι ένα άλλο μέτωπο, αυτό των ανθρώπων που δίνουν τη μάχη κάθε καλοκαίρι και τον χειμώνα βρίσκονται με την αβεβαιότητα της λήξης της σύμβασης τους. Οι συμβασιούχοι δασοπυροσβέστες, που με αυταπάρνηση στέκονται απέναντι στις φλόγες, βγαίνουν κάθε Οκτώβριο στους δρόμους διεκδικώντας το αυτονόητο όπως μονιμότητα, αξιοπρεπείς συνθήκες και σταθερή ένταξη στο επιχειρησιακό σχέδιο της χώρας, πράγματα αυτονόητα δηλαδή για ένα σοβαρό κράτος.
Το ζητούμενο
Την ίδια στιγμή, παραμένει ζητούμενο η ύπαρξη μιας συλλογικής φωνής από τους ίδιους τους πυρόπληκτους, παλιούς και νέους, που να απαιτεί η αντιμετώπιση των πυρκαγιών να γίνει κορυφαία πολιτική προτεραιότητα. Μέχρι να συμβεί αυτό, η επανάληψη εικόνων με εξαντλημένους πυροσβέστες, απανθρακωμένα ζώα και καμένη χλωρίδα θα παραμένει μια στιγμιαία συγκίνηση που γρήγορα ξεθωριάζει. Η πραγματικότητα, άλλωστε, δεν είναι τίποτε άλλο παρά ο καθρέφτης μιας κοινωνίας που ήδη ασφυκτιά και μετρά πόσο ακόμη αντέχει η θηλιά γύρω της.
Η αλλαγή δεν είναι αδύνατη, αλλά απαιτεί να φύγουμε από τη λογική της αποσπασματικής αντίδρασης και να επενδύσουμε στην ουσιαστική πρόληψη. Χρειάζεται ενεργότερος ρόλος της δασικής υπηρεσίας, αξιοποίηση των εποχικών πυροσβεστών τους χειμερινούς μήνες για καθαρισμούς και εκπαίδευση, σταθερά προγράμματα απομάκρυνσης ογκωδών και καθαρισμού κοινόχρηστων χώρων, καθώς και οργάνωση σταθμών ανακύκλωσης. Αυτά δεν είναι πολυτέλειες· είναι τα ελάχιστα βήματα μιας πολιτείας που θέλει να προστατεύει τους ανθρώπους και τον τόπο της πριν βρεθεί και πάλι να μετρά στάχτες.
Η πραγματική «θωράκιση» μιας σοβαρής χώρας δε χτίζεται με λόγια και φωτογραφίες, αλλά με έργα που προηγούνται της κρίσης, με διαρκή ετοιμότητα και με την παραδοχή ότι η προστασία της ζωής και της γης μας δεν είναι υπόθεση της επικαιρότητας και του «δραματικού galla», αλλά υποχρέωση όλου του πολιτικού προσωπικού της χώρας, πρωτίστως.
Η αυτοπυρπόληση της εξηνταεπτάχρονης δημοσιογράφου Αύρας Γρηγορίου με παρακίνησε να μοιραστώ κάποιες σκέψεις που επανειλημμένως αναθιβάνω στο νου μου, αντικρίζοντας τις κραυγαλέες αντιθέσεις φτώχειας-πλούτου, εντόπιες και διεθνείς… Απ΄ τη μια να βλέπεις ανθρώπινες “πραμάτειες” απλωμένες σε πλατείες, πάρκα, υπόγειες διαβάσεις, σε στρωσίδια λερά, ψυχομέτρι ντροπιαστικό ενός ψευδεπίγραφου πολιτισμού -που προσκυνά ό,τι λάμπει και βδελύσσεται ό,τι ωχριά… Απ΄ την άλλη να χάνεις το μέτρημα με κουρσάρες αξίας εκατοντάδων χιλιάδων ευρώ, επαύλεις (κακόγουστες, αλλά ετούτο είναι και το μικρότερο κακό…) με πισίνες ολυμπιακών διαστάσεων σε ξερονήσια, όπου η λειψυδρία συρίζει ωσάν όχεντρα φαρμακερή (αλήθεια, με τι νερό τις γεμίζουν;)
Κάθε φορά πού βλέπω άστεγο χαμαικοίτη, διερωτώμαι: γιατί; Πού είναι το κράτος – αρωγός; Γιατί δε μεριμνά ν΄ανακουφίζει τη δυστυχία; Μήπως είναι ωφέλιμη, τελικά, στη λειτουργία του συστήματος; Όσο κι αν η καλοπροαίρετή μου φύση διστάζει να δώσει καταφατική απάντηση, όμως η πραγματικότητα δε με αφήνει ν΄ αγιάσω. Ίσως επειδή δεν πιστεύω στο δόγμα: “Να με σφάξεις, αγά μου, ν΄αγιάσω”…
Γιατί συμφέρει στο σύστημα να αυτοπυρπολείται μία επαγγελματίας όπως η Γρηγορίου; Γιατί συμφέρει στους κρατούντες να συναντάμε παντού εξαθλιωμένους ανθρώπους; Γιατί στην απέναντι σελίδα της ανθρώπινης κωμωδίας να προβάλλεται το succes story των δημοσιογράφων που σαλτάρουν σε πολιτικούς θώκους, των πολιτικών που ξεψαχνίζουν κρατικά κονδύλια, των κρατικοδίαιτων επιχειρηματιών που καταληστεύουν τις δημόσιες επιχειρήσεις και λιάζονται ανενόχλητοι και ακαταδίωκτοι στα γνωστά νησιωτικά θέρετρα;
Γιατί; Για να εκβιάζονται οι επιλογές των πολιτών και να χειραγωγείται η βούλησή τους. Το μήνυμα πρέπει να γίνει σαφές: προσκύνα και απόλαυσε ή… παρίστανε τον “Επαναστάτη δίχως αιτία” και αυτοκτόνησε -αλλιώς θα σε αφανίσουμε εμείς, με πολλούς και διαφόρους τρόπους… Αν δεν περιστοιχίζεσαι από την πείνα, την επαιτεία και τη δυστυχία· αν δεν ξερογλείφεσαι στην επίδειξη απροσμέτρητης χλιδής, κοινωνικής εκτίναξης και κορεσμού των πιο διεστραμμένων επιθυμιών (βλέπε λίστα Έπσταϊν…) , τότε πώς θα “αποφασίσεις” (στην ουσία, νομοτελειακά παραδιδόμενος) να παράσχεις γη και ύδωρ, για να έχεις και εσύ το σαξές εν σο σέξυ στόρυ που σου αναλογεί; Γιατί επιτυχία δεν είναι μόνο οι κρατικές εργολαβίες, οι διευθυντικές θέσεις και η διασπάθιση του δημοσίου χρήματος. Είναι και η βόλεψη στη δημόσια θέση, είναι η επαγγελματική άδεια (χωρίς να πληρούνται οι προϋποθέσεις…), είναι ο βαστάζος που γίνεται σταθμάρχης, η μπαζογιατρίνα που γίνεται τιβιστάρ και ο άνεργος που χώθηκε έστω με τετράωρο στο σουπερμάρκετ… Φυσικά το κοινό χαρακτηριστικό όλων αυτών είναι η υποταγή. Και, φυσικότερα, “υποταγή θα πει να γίνεις λιώμα”… αλλά βολεμένο κι ανέμελο “λιώμα” (ίσως από τα ηρεμιστικά, αν δεν αντέχεις να βλέπεις το ραγισμένο είδωλό σου στον καθρέφτη).
Είναι αναγκαίο να γίνει αντιληπτό ότι η δυστυχία (που μπορεί να οδηγήσει στην παράνοια ή και στην αυτοχειρία) είναι το εκλεκτότερο καύσιμο στη μηχανή της φρενήρους οικονομικής ανάπτυξης των ευδαιμονούντων ευαρίθμων: είναι η πλέον εκρηκτική βιομάζα που κινεί δαιμονισμένα τα έμβολα της παραγωγής, είναι το “ανθρωποκαύσιμο”…
Η εποχή δείχνει πια την πλάτη της στη μόρφωση, λες και πρόκειται για μια παρωχημένη ιδέα, ένα φάντασμα που ενοχλεί τη σκληρή, μονόπλευρη λογική του κέρδους. Το πανεπιστήμιο έχει καταντήσει ένας γραφειοκρατικός λαβύρινθος, όπου η γνώση πωλείται σαν προϊόν και η σκέψη εγκλωβίζεται σε κουτάκια «δεξιοτήτων». Η βαθιά αναζήτηση νοήματος έχει αντικατασταθεί από την επιτακτική ανάγκη για επαγγελματική κατάρτιση, μια ψυχρή, τεχνική προετοιμασία, δίχως πάθος και χωρίς διάθεση αμφισβήτησης. Ο άνθρωπος δεν λογίζεται πια ως φορέας πνευματικής ελευθερίας. Αντιμετωπίζεται ως παραγωγικός δείκτης, ως στοιχείο σε πίνακες απόδοσης, που μετριέται, αξιολογείται και τελικά χάνει την υπόστασή του ως σκεπτόμενο υποκείμενο. Η ελευθερία της σκέψης υποχωρεί κάτω από το βάρος της «πρακτικής χρησιμότητας», ενώ η ψυχή θεωρείται πια πολυτέλεια σε έναν κόσμο που κυνηγά το άμεσο όφελος. Μέσα σ’ αυτό το τοπίο, οι ανθρωπιστικές σπουδές είναι οι πρώτες που πληρώνουν το τίμημα. Χάνουν την ισχύ τους να αμφισβητούν, να παράγουν σκέψη και να διαμορφώνουν κριτική συνείδηση. Η ιστορία υποβαθμίζεται σε μια ουδέτερη αποθήκη πληροφοριών, απογυμνωμένη από νόημα και σύνδεση αιτίου-αποτελέσματος. Η φιλοσοφία εκφυλίζεται σε «εφαρμοσμένη σκέψη», απαλλαγμένη από την αβεβαιότητα που την έκανε ριζοσπαστική. Η λογοτεχνία, αντί να αναδεικνύει τις αντιφάσεις του ανθρώπου, μετατρέπεται σε εμπόρευμα, αξιολογούμενη μόνο από τα νούμερα απήχησης και τις πωλήσεις. Η αξία γίνεται αριθμός. Ό,τι δεν αποφέρει άμεσο κέρδος απορρίπτεται μέσα από μια νέα μορφή λογιστικής Ιεράς Εξέτασης. Κι όμως, η Αναγέννηση, η εποχή που γέννησε επιστήμες, τέχνες και πολιτικές επαναστάσεις, δεν ξεκίνησε από ανάγκες παραγωγικότητας, αλλά από την «άχρηστη» επιθυμία να αναρωτηθούμε. Η χρησιμότητα προέκυψε αργότερα· ποτέ δεν ήταν το ζητούμενο. Η περιφρόνηση των ανθρωπιστικών σπουδών δεν είναι απλώς σφάλμα, είναι αυτοκαταστροφική επιλογή. Δείχνει κοινωνίες που φοβούνται τον ίδιο τους τον εαυτό, που κλείνονται στο παρόν και μετρούν τα πάντα με όρους απόδοσης. Κοινωνίες που παράγουν τεχνικούς χωρίς συνείδηση, διαχειριστές δίχως ιστορική μνήμη, και ειδικούς που αγνοούν γιατί κάνουν ό,τι κάνουν. Δημιουργούν έναν κόσμο «έξυπνο» και ταυτόχρονα κενό, αποτελεσματικό μα πνευματικά ρηχό. Και όμως, οι ίδιοι που χλευάζουν τις «άχρηστες» σπουδές, φωτογραφίζονται μπροστά σε Παρθενώνες και γοτθικούς ναούς, μπροστά σε μνημεία που χτίστηκαν από ανθρώπους, που τόσο είχαν επηρεαστεί από το ανθρώπινο πνεύμα, που έπλασαν λογοτεχνία μέσα από πέτρα και μάρμαρο. Αυτό το παρελθόν που τους συγκινεί ως τουριστική ατραξιόν, είναι καρπός μιας ελευθερίας που οι ίδιοι τώρα περιφρονούν. Αν δεν είχε υπάρξει αυτή η σπάταλη σκέψη, σήμερα ο κόσμος τους θα ήταν απλώς μια αλυσίδα εργοστασίων και malls, ένας πολιτιστικός μεσαίωνας του υπο(λογιστή). Το παράδοξο της εποχής είναι η λατρεία της χρησιμότητας σε συνδυασμό με μια πρωτοφανή αμάθεια για το παρελθόν. Όσο φανατικά υμνούν το «μέλλον», τόσο πιο τυφλοί μένουν μπροστά στο πνευματικό έδαφος που το γέννησε. Η αγορά έχει γίνει θρησκεία, με ιερείς τους μάνατζερ και θυσία τη σοφία. Η ιστορία δεν διδάσκει, αποβάλλεται. Η φιλοσοφία δεν εμπνέει, λογοκρίνεται με όρους KPI. Η λογοτεχνία δεν συγκινεί, φιλτράρεται από αλγόριθμους. Αυτή είναι η νέα δεισιδαιμονία: η ύψιστη πίστη στην αποδοτικότητα. Όχι πια φλόγα πολιτισμού, αλλά παγωμένη μηχανή παραγωγής αριθμών. Η αμφιβολία διώκεται. Η περιέργεια θεωρείται πολυτέλεια. Το πνεύμα υποχωρεί σε μια σιωπή τόσο απόλυτη, που δεν είναι απλώς σιωπή, είναι σκοτάδι. Ο κόσμος που κτίζουν δεν έχει θέση για το απρόβλεπτο, ούτε για το άχρηστο και το περιττό που γέννησε την πρόοδο. Αυτή η νέα θρησκεία είναι ο θάνατος κάθε πνευματικής πρωτοπορίας και το μνημείο μιας νέας βαρβαρότητας. Οι ανθρωπιστικές σπουδές υπάρχουν για να υπενθυμίζουν ότι δεν είναι όλα για πούλημα. Δεν γεννήθηκαν για να εξυπηρετήσουν αγορές, αλλά για να αμφισβητήσουν την ίδια την έννοια της αγοράς. Είναι το τελευταίο οχυρό του ερωτήματος «γιατί υπάρχουμε;» σε έναν κόσμο που ζητά business plan για τα πάντα. Ένας πολιτισμός που απορρίπτει αυτό το ερώτημα, χάνει το μέτρο του. Αν υπάρξει νέα Αναγέννηση, δεν θα προκύψει από τεχνολογικούς επιταχυντές, αλλά από την ανάκτηση του δικαιώματος στη “σπάταλη” σκέψη: εκείνης που δεν απολογείται, δεν υπολογίζει, δεν φοβάται να είναι άχρηστη. Ίσως, στο τέλος, το μόνο που θα απομείνει από την υπερβολή της χρησιμοθηρίας θα είναι μια συλλογή από άδειους ναούς και παγωμένες γκαλερί, προσκυνήματα σε μια εφήμερη ιδέα προόδου που αρνείται να κοιτάξει πίσω, επειδή φοβάται να δει τον εαυτό της γυμνό. Και τότε, ίσως, κάποιοι λίγοι θα γελάσουν πικρά, όχι γιατί θα είναι πιο σοφοί, αλλά γιατί θα γνωρίζουν πως η “χρήσιμη” κοινωνία έχασε τον μόνο θησαυρό που δεν μπορεί να αγοράσει.
Σαν χώρα ποτέ δεν είχαμε Υπουργείο «Παιδείας». Η λέξη «παιδεία» χρησιμοποιούνταν καθ’ υπερβολήν καθώς παιδεία δε φτιάχνεις με ελλείψεις καθηγητών, με ετοιμόρροπα κτήρια, απαρχαιωμένα βιβλία κι αναποτελεσματικές μεθόδους διδασκαλίας. Η πρόταση για μείωση των ωρών του μαθήματος των αρχαίων στην πρώτη λυκείου με σκοπό να ενταχθεί στο πρόγραμμα το μάθημα των οικονομικών ήρθε για να επιβεβαιώσει αυτή μου την αντίληψη. Γιατί τώρα; Τι εξυπηρετεί αυτή η αλλαγή;
Να ξεκαθαρίσουμε πως ο γράφων δεν έχει καμία σχέση με τις ανθρωπιστικές σπουδές, αντιθέτως οι σπουδές του είναι στα οικονομικά.
Γιατί τώρα και τι εξυπηρετεί;
Γιατί τώρα λοιπόν; Γιατί είναι καλοκαίρι. Γιατί τα σχολεία είναι κλειστά. Γιατί οι καθηγητές βρίσκονται σε διακοπές και επομένως δε μπορούν εύκολα να συσπειρωθούν και να διαμαρτυρηθούν. Γιατί έτσι κάνουν όλες οι κυβερνήσεις όταν θέλουν να περάσουν εκπαιδευτικά νομοσχέδια-εγκλήματα.
Αυτό ήταν εύκολο να το απαντήσουμε. Το δύσκολο είναι να απαντήσουμε ποιους εξυπηρετεί αυτή η αλλαγή. Η απάντηση είναι η εξής: Το καπιταλιστικό σύστημα. Παντού στον κόσμο οι ανθρωπιστικές σπουδές σημειώνουν μεγάλη πτώση. Αυτό επιβεβαιώθηκε και πριν από λίγες ημέρες με τις βάσεις των πανελλαδικών εξετάσεων στις σχολές της φιλολογίας, της ιστορίας και της φιλοσοφίας. Σε μια εποχή που τα πάντα είναι αυτοματοποιημένα, η κοινωνία έχει ανάγκη αυτούς που θα συντηρούν και θα ενισχύουν αυτή την αυτοματοποίηση στη ζωή μας πατώντας κουμπάκια και αυτούς που θα την «καταναλώνουν». Οι ανθρωπιστικές σπουδές, η μελέτη σπουδαίων κειμένων και ο προβληματισμός πάνω σε ό,τι έχει γραφτεί αιώνες πριν, μοιάζουν, στην καλύτερη περίπτωση, με πολυτέλειες αργόσχολων και στη χειρότερη, με χάσιμο χρόνου.
“Η γλώσσα μου είναι ο κόσμος μου”
Δεν είναι μόνο αυτό όμως, οι ρίζες βρίσκονται βαθύτερα. Η νεοελληνική γλώσσα και η αρχαία δεν είναι δύο διαφορετικές γλώσσες. Η πρώτη αποτελεί τη συνέχεια της δεύτερης και επομένως δε μπορείς να γνωρίζεις σε βάθος την νεοελληνική χωρίς γνώση της αρχαίας. Εδώ θα βρεθεί κάποιο «πρακτικό μυαλό» και θα πει: «Και τι πειράζει; Σημασία έχει να καταφέρνουμε να συνεννοούμαστε. Η γλώσσα είναι απλώς ένας κώδικας επικοινωνίας». Η γλώσσα όμως δεν είναι απλώς αυτό. Η γλώσσα μας είναι τα όρια της σκέψης μας. Όσο μικρότερες οι γλωσσικές μας δεξιότητες, τόσο μικρότερη και η ικανότητας σκέψεώς μας ή πιο απλά όπως έλεγε ο σπουδαίος φιλόσοφος Λούντβιχ Βιτγκενστάϊν: «Η γλώσσα μου είναι ο κόσμος μου».
Η αναγκαιότητα του “άχρηστου”
Σε ένα σύστημα λοιπόν που, όπως είπαμε και πριν, έχει ανάγκη από καταναλωτές και όχι από σκεπτόμενους ανθρώπους, η βαθιά γνώση της γλώσσας δεν είναι απλώς άχρηστη αλλά και επικίνδυνη για το ίδιο το σύστημα. Η γνώση της Αρχαίας θα μας έφερνε σε άμεση επαφή με την αρχαιοελληνική γραμματεία και με την πιο απελευθερωτική σκέψη που έχει υπάρξει.
Δυστυχώς για εμάς, οι «από πάνω» το έχουν καταλάβει εδώ και χρόνια. Γι’ αυτό και έχουν βαλθεί εδώ και δεκαετίες να μας πείσουν πως την γλώσσα μας την χρειαζόμαστε μόνο για να συνεννοούμαστε για καθημερινούς και πρακτικούς λόγους. Γι’ αυτό και προσπαθούν να μας πείσουν πως τα αρχαία μάς είναι άχρηστα. Γι’ αυτό κι εμείς έχουμε ανάγκη το… «άχρηστο». Για να επιβιώσουμε σ’ αυτή τη χρησιμοθηρική κοινωνία.
*Διαβάστε την αποκλειστική συνέντευξη του Άγγελου Συρίγου στο Vérité και τον Ηρακλή Μίγδο εδώ
Εύλογη είναι η απορία για το αν το Chat Gpt συνιστά φίλο ή εχθρό της ανθρώπινης νοημοσύνης.
Διάχυτες βρίσκονται αναρτήσεις στα ΜΜΕ που γράφουν στα αγγλικά: “Μα πώς μπορέσαμε να βγάλουμε το πανεπιστήμιο σε 4 χρόνια χωρίς chat gpt;”
Πέρα από άξιο απορίας συχνά ο χρήστης που κάνει την ερώτηση κρύβει ταυτόχρονα και μια έκπληξη (είναι λες και μετά το ερωτηματικό κρύβεται και ένα θαυμαστικό μέσα σε παρενθέσεις), σαν να πιστεύει πώς δεν μπορεί να στηριχτεί στις δικές του ανθρώπινες γνωστικές ικανότητες.
Ήρθε δηλαδή τώρα μια τεχνητή νοημοσύνη να αμφισβητήσει τις δικές μας ικανότητες;
Η απάντηση είναι κάπου στο ενδιάμεσο. Το Chat gpt αποτελεί ένα βοηθητικό εργαλείο το οποίο είτε θα αλλοτριώσει και θα αποξενώσει εντελώς τον άνθρωπο από την σκέψη του και τις ικανότητες συλλογισμού του, είτε θα τον βοηθήσει ως ένα εφαλτήριο όπου έπειτα θα μπορέσει να συνεχίσει και να αναπτύξει τους δικούς του συλλογισμούς.
Στην παρούσα περίπτωση, θα μιλήσω για το εκπαιδευτικό κομμάτι και την χρήση του από άτομα νεαρής ηλικίας τα οποία ενθουσιάζονται με την απίστευτη ταχύτητα και ευκολία των απαντήσεων που τους δίνονται. Το θέμα είναι ότι αυτές οι απαντήσεις είναι ανακριβείς, αναξιόπιστες και στερούνται έγκυρων πηγών (διαδικτυακών και κυρίως βιβλιογραφικών).
Το κυριότερο και σημαντικότερο μειονέκτημα είναι ότι η παρατεταμένη χρήση του στο εκπαιδευτικό κομμάτι καθιστά το άτομο παθητικό και αδρανές στην σκέψη του. Το άτομο δεν μαθαίνει πώς να σκέφτεται και να συλλογίζεται, δέχεται απλώς τις έτοιμες απαντήσεις και τις αναμασά χωρίς να ελέγχει την προέλευσή τους. Η χρήση (ή μάλλον κατάχρηση) του chat gpt με αυτόν τον τρόπο ναι, είναι απειλή. Δεν φτάνει που ο μαθητής βρίσκεται αντιμέτωπος με την αποχαύνωση των διανοητικών του ικανοτήτων μπροστά στα μαθήματα του σχολείου (και πανεπιστημίου αρκετές φορές), έρχεται τώρα και αυτό το εργαλείο το οποίο με την κατάχρηση καταλήγει να αποχαυνώνει ακόμα περισσότερο τον μαθητή και τον φοιτητή.
Τελειώνοντας, μήπως θα έπρεπε να αναρωτηθούμε για το αν οι ικανότητες ανάλυσης, σύνθεσης, σύγκρισης και κριτικής σκέψης θεωρούνται κάτι σαν πολυτέλεια σήμερα…;
