Υπάρχει μια παράξενη ηδονή στον τρόπο που η ελληνική κοινωνία διαχειρίζεται τους ανθρώπους που ξεχωρίζουν μέσα από μια τραγωδία. Στην αρχή, τους αγκαλιάζουμε. Τους υψώνουμε πάνω από το κεφάλι μας, τους κάνουμε σημαία. Τους υποβάλλουμε, ουσιαστικά, σε μια διαδικασία Αντικειμενοποίησης (Objectification): παύουν να είναι άνθρωποι και γίνονται σύμβολα.
Και κάπου εκεί ξεκινάει το πρόβλημα. Γιατί τα σύμβολα, εξ ορισμού, είναι ακίνητα και σιωπηλά. Τι συμβαίνει όμως όταν το σύμβολο αποκτήσει φωνή, κάνει λάθη ή εκφράσει απόψεις που μας ξενίζουν;
Η περίπτωση της Μαρίας Καρυστιανού και η «θύελλα» που ξέσπασε τις τελευταίες ημέρες στα social media –με αφορμή δηλώσεις, διευκρινίσεις και πολιτικές ερμηνείες– είναι το χρονικό μιας προαναγγελθείσας σύγκρουσης. Μιας σύγκρουσης που εξηγείται απόλυτα αν κοιτάξουμε πίσω από την κουρτίνα της ανθρώπινης συμπεριφοράς.
Η παγίδα του «Ιδανικού Θύματος»
Αν παρατηρήσει κανείς ψύχραιμα το χρονικό της υπόθεσης, θα δει ότι η κοινωνία πρόβαλε πάνω στην Καρυστιανού το αρχέτυπο του «Ιδανικού Θύματος» (Ideal Victim), όπως το ορίζει η εγκληματολογία. Το «Ιδανικό Θύμα» πρέπει να είναι αδύναμο, ηθικά άμεμπτο και, κυρίως, μη απειλητικό για το status quo.
Όσο εκείνη υπηρετούσε αυτή την εικόνα του πενθούντος γονέα, η αποδοχή ήταν καθολική. Τη στιγμή όμως που η προσωπικότητά της ξεδιπλώθηκε –με πολιτικές τοποθετήσεις ή αμφιλεγόμενες διατυπώσεις– το κοινό βίωσε αυτό που στην ψυχολογία ονομάζουμε Γνωστική Ασυμφωνία (Cognitive Dissonance). Η εικόνα της «ιερής μορφής» συγκρούστηκε βίαια με την εικόνα του «πολιτικού υποκειμένου». Αυτή η εσωτερική σύγκρουση προκάλεσε δυσφορία στο πλήθος, και ο μηχανισμός άμυνας για να λυθεί η δυσφορία ήταν η επίθεση.
Η Διχοτόμηση και η Τιμωρία
Ζούμε σε μια εποχή που ενισχύει τον μηχανισμό της Διχοτόμησης (Splitting). Αδυνατούμε να διαχειριστούμε τις «γκρίζες ζώνες» της ανθρώπινης φύσης. Θέλουμε τους ανθρώπους ή «Αγγέλους» ή «Δαίμονες».
Αντί να αποδεχτούμε την πολυπλοκότητα –ότι δηλαδή ένας άνθρωπος μπορεί να αγωνίζεται για το δίκαιο και ταυτόχρονα να κάνει επικοινωνιακά λάθη ή να έχει απόψεις που δεν μας αρέσουν– αντιδρούμε με απόλυτη απόρριψη. Αυτή η μετάβαση από την εξιδανίκευση στην απαξίωση είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα των Παρακοινωνικών Σχέσεων (Parasocial Relationships): νομίζουμε ότι «μας ανήκει» το δημόσιο πρόσωπο, και όταν δεν ικανοποιεί τις προσδοκίες μας, νιώθουμε μια φαντασιακή προδοσία.
Όταν ο καθρέφτης ραγίζει
Ίσως τελικά, η σφοδρότητα της επίθεσης να μην αφορά την ίδια την Καρυστιανού, αλλά να αποτελεί μια μαζική Προβολή (Projection).
Επενδύσαμε πάνω της την ανάγκη μας για έναν Μεσσία. Την φορτώσαμε με υπεράνθρωπες προσδοκίες τελειότητας. Μόλις είδαμε ότι είναι τρωτή και θνητή, τρομάξαμε. Γιατί αν η Καρυστιανού είναι απλώς ένας άνθρωπος με ατέλειες, τότε η ευθύνη για την αλλαγή επιστρέφει πάλι σε εμάς. Και αυτό είναι ένα βάρος που δεν θέλουμε να σηκώσουμε.
Είναι, λοιπόν, πιο εύκολο να λιθοβολήσουμε το είδωλο που ράγισε, παρά να αναμετρηθούμε με τη δική μας έλλειψη Ενσυναίσθησης.
Η Μαρία Καρυστιανού θα συνεχίσει τον αγώνα της, με τα λάθη και τα σωστά της, όπως κάθε άνθρωπος που βιώνει τραύμα και παλεύει με την εξουσία. Το ερώτημα είναι αν εμείς, ως κοινωνία, έχουμε την ωριμότητα να της επιτρέψουμε να είναι άνθρωπος, ή αν θα συνεχίσουμε να κανιβαλίζουμε όποιον δεν χωράει ακριβώς στο ψυχολογικό καλούπι που του φτιάξαμε.
Leave a Reply