Ταρτούφος: Ένα διαυγές και ενοχλητικό έργο της ευρωπαϊκής δραματουργίας

Ο Ταρτούφος του Μολιέρου παραμένει, σχεδόν τέσσερις αιώνες μετά τη συγγραφή του, ένα από τα πιο διαυγή και ενοχλητικά έργα της ευρωπαϊκής δραματουργίας. Συχνά παρερμηνευμένο ως απλή σάτιρα κατά της θρησκείας και της ευπιστίας, το έργο στοχεύει στην πραγματικότητα σε κάτι βαθύτερο και πιο διαχρονικό: την εργαλειοποίηση της ηθικής.

Ο Ταρτούφος δεν είναι άνθρωπος της πίστης – είναι άνθρωπος της επίδειξής της. Επενδύει στη ρητορική της αρετής για να αποκτήσει ισχύ, κύρος και πρόσβαση. Η ευσέβεια λειτουργεί ως προσωπείο· πίσω από αυτό κρύβονται η ιδιοτέλεια, η φιληδονία και η βούληση για έλεγχο. Ο Μολιέρος δεν σατιρίζει το ιερό, αλλά εκείνους που το επικαλούνται για να θωρακίσουν την εξουσία τους.

Ωστόσο, το πιο ανησυχητικό στοιχείο του έργου δεν είναι ο ίδιος ο απατεώνας, αλλά η κοινωνική συνθήκη που τον καθιστά εφικτό. Ο Οργκόν, η κεφαλή της οικογένειας, δεν εξαπατάται απλώς – επιλέγει να εξαπατηθεί. Παραδίδει κρίση και ευθύνη σε έναν υποτιθέμενο ηθικό καθοδηγητή, γιατί η βεβαιότητα – ακόμη και η ψευδής – είναι πιο αναπαυτική από την αμφιβολία. Εδώ ακριβώς εντοπίζεται η οξύτητα της μολιερικής ματιάς: η υποκρισία δεν επιβάλλεται μόνο· φιλοξενείται.

Η διαχρονικότητα του Ταρτούφου γίνεται εμφανής όταν σκεφτούμε το παρόν. Στη σύγχρονη ζωή , μορφές «ηθικής αυθεντίας» εξακολουθούν να αναδύονται – όχι πλέον μόνο υπό τον θρησκευτικό μανδύα, αλλά με ρητορικές περί αξιών, τάξης, καθαρότητας ή ανωτερότητας. Η γλώσσα της αρετής εξακολουθεί να λειτουργεί ως εργαλείο πειθούς και, συχνά, ως ασπίδα αδιαφάνειας.

Ο Μολιέρος μοιάζει να προειδοποιεί ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος δεν είναι η απάτη αυτή καθαυτή, αλλά η κοινωνική προδιάθεση να γίνει αποδεκτή όταν εκφέρεται με συγκεκριμένο στόμφο πλαισιωμένο από τα στιβαρά χρώματα της ηθικής. Όταν η επίκληση της αρετής παύει να ελέγχεται, μετατρέπεται εύκολα σε μηχανισμό επιβολής.

Έτσι, ο Ταρτούφος δεν ανήκει στο παρελθόν ούτε περιορίζεται στη θεατρική σκηνή. Λειτουργεί ως καθρέφτης κάθε εποχής που συγχέει τη ρητορική της ηθικής με την ουσία της. Και ίσως γι’ αυτό παραμένει τόσο επίκαιρος: επειδή μας αναγκάζει να αναρωτηθούμε όχι μόνο ποιοι είναι οι σύγχρονοι Ταρτούφοι, αλλά και ποιοι είναι πρόθυμοι να τους πιστέψουν.