Η πόλη ως άθροισμα ιδιωτών: Το τέλος του «Πολίτη»
Η σύγχρονη πόλη ψυχορραγεί, παραδομένη άνευ όρων στην αδηφάγο μετριότητα των απλών «κατοίκων» της. Ο αληθινός πολίτης, εκείνος που νοηματοδοτεί και περιφρουρεί τον δημόσιο χώρο, έχει εκτοπιστεί βιαίως από ένα πλήθος ιδιοτελών μονάδων που απλώς καταλαμβάνουν τετραγωνικά. Η αστική συμβίωση εκφυλίστηκε σε ένα θλιβερό άθροισμα ατομικοτήτων, όπου η πόλη λογίζεται πλέον, ως ένα απέραντο ξενοδοχείο και διόλου ως πεδίο πολιτικής και πολιτισμικής ζύμωσης και για αυτό είμαστε όλοι υπεύθυνοι!
Ίσως μια τόσο αφοριστική διατύπωση να φαντάζει υπερβολικά σκληρή, εντούτοις αυτή η συνειδητή αυστηρότητα καθίσταται το ύστατο μέσο για την επικοινωνία μιας καλπάζουσας δομικής σήψης. Προφανώς, η συγκεκριμένη οπτική ουδόλως υποκρύπτει κάποια γραφική, συντηρητική πολεμική απέναντι στον αστικό μοντερνισμό. Άλλωστε, η ιστορία του πνεύματος αποδεικνύει πως οι νέες ιδέες αποκτούν υπόσταση και ισχυροποιούνται ακριβώς μέσα από τις σφοδρές διαλεκτικές τους αντιθέσεις με το παρελθόν.
Όταν, όμως, το κλασικό εξαλείφεται με τόση μανία, ο ίδιος ο μοντερνισμός στερείται το ζωτικό του αντίβαρο, εκπίπτοντας σε έναν μετέωρο νεωτερισμό που χάνει κάθε ουσιαστική ισχύ ελλείψει στιβαρού ιστορικού υποβάθρου.
Η ανατομία της παρακμής: Ο «ιδιώτης» έναντι του πολιτικού όντος
Πρέπει κανείς να διαθέτει εξοργιστική αφέλεια για να συγχέει τον απλό κάτοικο με τον πολίτη. Ο πρώτος, όντας ο πιστός ετυμολογικός και εννοιολογικός απόγονος του αρχαιοελληνικού «ιδιώτη» (idiot), αδυνατεί συνειδησιακά να συλλάβει οτιδήποτε εκτείνεται πέραν του προσωπικού του ομφαλού και του κατωφλίου του διαμερίσματός του. Αντιθέτως, ο πολίτης δεν διαμένει απλώς ενοικεί την πόλη, μεταβολίζοντας τον διαθέσιμο χώρο σε ιστορία, αξιώσεις και ουσιαστική παρέμβαση.
Η ειδοποιός διαφορά τους δεν έγκειται σε κάποιο ληξιαρχικό έγγραφο, αλλά στην ίδια την οντολογία της παρουσίας τους:
- Ο κάτοικος καταναλώνει, ο πολίτης δημιουργεί: Για τον πρώτο, το άστυ είναι απλώς ένα υπερκατάστημα παροχής υπηρεσιών (αποκομιδή απορριμμάτων, ασφαλτοστρωμένοι δρόμοι, καφετέριες). Για τον δεύτερο, αποτελεί έναν καμβά συμμετοχής, όπου η κριτική σκέψη παράγει πραγματικό πολιτισμικό κεφάλαιο.
- Η ηθική της απάθειας έναντι της αρετής της ευθύνης: Ο ανερμάτιστος κάτοικος θορυβείται μόνον όταν το τοπικό πρόβλημα απειλήσει την ατομική του ιδιοκτησία ή την ησυχία του. Ο πολίτης, απαλλαγμένος από τέτοια επαρχιωτικά σύνδρομα, αντιλαμβάνεται τη συλλογική φθορά του τόπου ως προσωπική ύβρη.
- Συστέγαση εναντίον συμβίωσης: Το άβουλο πλήθος των κατοίκων απλώς συνωστίζεται στις ίδιες γεωγραφικές συντεταγμένες, βιώνοντας μια στερημένη, παρασιτική συγκατοίκηση. Ο πολίτης, τουναντίον, επιδιώκει την κοινωνική όσμωση, τον προωθητικό διάλογο, ακόμη και τη ρήξη που θα γεννήσει τη βελτίωση.
Πόλεις χρυσόψαρα
Το τέλειο, ωστόσο, άλλοθι για την πνευματική νωθρότητα του σύγχρονου «κατοίκου» προσφέρεται απλόχερα μέσω της επιτηδευμένης δολοφονίας της συλλογικής μνήμης. Όπως εξόχως ψηλαφεί ο Τάκης Θεοδωρόπουλος στο πόνημά του «Στη χώρα του περίπου», η ταυτότητα του δικού μας αστικού χώρου αφέθηκε σκόπιμα απροστάτευτη, σε πλήρη αντίθεση με τις ώριμες ευρωπαϊκές μητροπόλεις. Η πραγματική ευρωπαϊκή πόλη δεν υφίσταται χάρη στις φαρδιές λεωφόρους ή το διεθνοποιημένο, πληκτικό lifestyle, αλλά χάρη στο αλαζονικό της θάρρος να συντηρεί τα ίχνη της ορατά διά γυμνού οφθαλμού.
Όταν στη Ρώμη η νοητή γραμμή συνδέει οργανικά τη λαμπερή βιτρίνα του Armani με τα μνημεία της εποχής του Αυγούστου, και στο παρισινό Deux Magots διατηρείται πεισματικά το ντεκόρ και το προσωπικό από τη δεκαετία του ’70, ο «εκεί πολίτης» αναγνωρίζει το ιστορικό του αποτύπωμα. Βιώνει την αδιάλειπτη συνέχεια που του επιτρέπει να συνομιλεί με τον χώρο.
Στον θλιβερό αντίποδα, η δική μας πρωτεύουσα περιφέρει την ιστορική της αμνησία ως παράσημο δήθεν εκσυγχρονισμού, επιβάλλοντας στους δημότες της μια βίαιη χωροταξική λοβοτομή. Αφανίζοντας μεθοδικά τα ιστορικά της τοπόσημα (από τον Μπόκολα στο Κολωνάκι και τον Φλόκα ως το παλαιό Zonar’s) αποκόπτει βάναυσα τον σημερινό ενήλικα από τις ίδιες του τις αναμνήσεις, από εκείνο το «τετράχρονο παιδάκι στο Ζάππειο», στερώντας του τον ζωτικό συνδετικό ιστό των βιωμάτων.
Αυτή η πόλη – χρυσόψαρο, με ένα ιστορικό βάθος που μετά βίας ξεπερνά τη εικοσαετία, αποτελεί το ιδανικό, αποστειρωμένο θερμοκήπιο για τον εφήμερο ένοικο. Ο πραγματικός πολίτης απαιτεί ρίζες για να αρθρώσει πολιτικό λόγο ο κάτοικος, όμως, απεχθάνεται τέτοια νοηματικά βαρίδια, αρκούμενος στο να καταναλώνει ένα ρηχό, διαρκώς ανακυκλούμενο σκηνικό, ερμητικά άδειο από ταυτότητα.
Υπό το πρίσμα της σύγχρονης αστικής οικονομίας, η παρακμή αυτή λαμβάνει υλική, μετρήσιμη υπόσταση.
Παρατηρώντας την επιθετική άνοδο των αξιών στο real estate και τις κερδοσκοπικές αναπλάσεις (gentrification), διαπιστώνουμε πως δεν εκτοπίζονται απλώς οι παλαιοί ένοικοι, αλλά απονευρώνεται ο ίδιος ο κοινωνικός ιστός. Οι άλλοτε δονούμενες γειτονιές, τα φυσικά εκκολαπτήρια της ταυτότητας του πολίτη, μεταλλάσσονται τάχιστα σε αποστειρωμένα, υπερτιμημένα «υπνωτήρια» χωρίς ίχνος εντοπιότητας. Όταν κάθε τετραγωνικό μέτρο εδάφους αποτιμάται αποκλειστικά με όρους επενδυτικής προσόδου, η πόλη θρέφει στοχευμένα τον απολιτίκ, νωχελικό κάτοικο – καταναλωτή, εκμηδενίζοντας μεθοδικά τις χωρικές προϋποθέσεις για τη διατήρηση του ενεργού πολίτη.
Η βαθιά πνευματική νωθρότητα αυτής της ομάδας μετατρέπει σταδιακά τα ιστορικά αστικά κέντρα σε πολυτελή νεκροταφεία ιδεών. Όσο το άστυ θα αντιμετωπίζεται ωφελιμιστικά, ως ένα εφήμερο κατάλυμα διερχομένων καταναλωτών, ο πραγματικός πολίτης θα φθίνει, παραμένοντας μια θλιβερή – ίσως και γραφική πλέον – μειονότητα, ναυαγός σε μια θάλασσα περιδεών και εγωπαθών ενοίκων.
Συντάκτρια: Αγγέλικα Αγόρα Owner of Attica Horizon | Αρχισυντάκτρια Lavart
Connect with me:
Leave a Reply