Μέσα στην Αγριότητα: Ο Άνθρωπος και η Γέννηση της Εξουσίας

Ο Τόμας Χομπς, φιλόσοφος της ταραγμένης εποχής του 17ου αιώνα, προσπαθεί να ανιχνεύσει το βαθύτερο νήμα που υφαίνει την ανθρώπινη φύση και να κατανοήσει τη γένεση της κοινωνίας και του κράτους. Μέσα από τα σκοτεινά μονοπάτια της φυσικής κατάστασης, εκεί όπου δεν υπάρχουν νόμοι ούτε θεσμοί, ο άνθρωπος πορεύεται έρμαιο των παθών και της αχόρταγης επιθυμίας του για κυριαρχία και επιβίωση. Ο Χομπς ζωγραφίζει μια ερημιά πρωτόγονη, όπου η ζωή είναι «μοναχική, φτωχή, άσχημη, κτηνώδης και σύντομη».

Στην κατάσταση αυτή της απόλυτης φυσικής ελευθερίας, όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι όχι λόγω αρετών ή ικανοτήτων, αλλά διότι όλοι έχουν τη δύναμη να σκοτώσουν ή να απειλήσουν ο ένας τον άλλον. Κανένας δεν μπορεί να κοιμηθεί ήσυχος, διότι η ιδιοκτησία, η τιμή και η ζωή του κρέμονται από μία κλωστή, έρμαια των αυθόρμητων και βίαιων ορμών του άλλου. Η ισότητα στην ευαλωτότητα και ο κοινός φόβος για τον θάνατο θεμελιώνουν μια αδιάκοπη σύγκρουση.

Ο Χομπς εντοπίζει τρεις βασικούς λόγους που οδηγούν τον άνθρωπο σε πόλεμο: τον ανταγωνισμό για τα αγαθά, τη δυσπιστία που γεννάται από την αβεβαιότητα της πρόθεσης του άλλου και την ανάγκη για δόξα και αναγνώριση. Όταν κάθε άνθρωπος διεκδικεί την ασφάλεια και την υπεροχή του εις βάρος του άλλου, τότε ο πόλεμος όλων εναντίον όλων γίνεται η φυσική κατάσταση της ανθρωπότητας. Εδώ δεν υπάρχει αδίκημα, διότι δεν υπάρχει νόμος· δεν υπάρχει δικαιοσύνη, διότι δεν υπάρχει κριτής.

Όμως ο ίδιος ο άνθρωπος, έλλογο όν, αναζητεί τη διέξοδο. Ο τρόμος του θανάτου και η ελπίδα για μια ασφαλέστερη και πιο άνετη ζωή τον ωθούν να συνάψει ένα κοινωνικό συμβόλαιο: να παραιτηθεί από την απεριόριστη ελευθερία του και να τη μεταβιβάσει σε έναν ισχυρότερο, που θα έχει την εξουσία να προστατεύει όλους. Έτσι γεννιέται ο «Λεβιάθαν», το κράτος-τέρας, η απόλυτη ενσάρκωση της δύναμης και της τάξης.

Στην πολιτική σκέψη του Χομπς, η ανάγκη για σταθερότητα και ειρήνη γεννά το κράτος, και το τίμημα είναι η εθελούσια υποταγή. Ο φόβος και η λογική πλέκουν το νήμα της κοινωνικής συμβίωσης, και εκεί, στην καρδιά του φόβου, ανθεί η πρώτη σπορά του πολιτισμού.