Η πόρτα της Βεγγάζης

Η Ευρώπη της επίπλαστης νομιμότητας και η διπλωματία του αυτοεξευτελισμού

Η εικόνα έχει κάτι σχεδόν σουρεαλιστικό: ευρωπαίοι αξιωματούχοι αποβιβάζονται στη Βεγγάζη με την άνεση πολιτισμικού τουρίστα· προορισμός, η αποκαλούμενη «Άλλη Λιβύη» – αυτή που δεν τους κάλεσε. Κι όταν τους απαγορεύεται η είσοδος, εκείνοι περιορίζονται σε φράσεις όπως «ουδέποτε αισθανθήκαμε προσβεβλημένοι». Είναι η πλέον κομψή παραδοχή γελοιοποίησης.

Το περιστατικό δεν είναι πρωτοφανές, ούτε ιδιαιτέρως περίπλοκο. Είναι απλώς αποκαλυπτικό. Της αδυναμίας της ΕΕ να κατανοήσει το ίδιο το πεδίο στο οποίο επιχειρεί. Της ελληνικής προσέγγισης που συγχέει την «παρουσία» με τη γεωπολιτική συνείδηση. Και του τρόπου με τον οποίο ένας λιβυκός πολέμαρχος επέλεξε να διδάξει στους Ευρωπαίους, χωρίς καν να μιλήσει, ότι δεν είναι όλοι υποχρεωμένοι να συμμερίζονται την ευρωπαϊκή φαντασίωση της νομιμότητας.

Η Λιβύη ως καθρέφτης της ευρωπαϊκής αυταπάτης

Δεκατρία χρόνια μετά την πτώση Καντάφι, η Λιβύη παραμένει ένα διαιρεμένο κράτος, με θεσμούς-φαντάσματα και εξουσίες χωρίς πρόσημο, παρά μόνο με περιοχές επιρροής. Η Τρίπολη διατηρεί τον διεθνή τίτλο της κυβέρνησης. Η Βεγγάζη, όμως, διατηρεί κάτι βαθύτερο: τη βεβαιότητα πως δεν λογοδοτεί σε κανέναν.

Απέναντι σ’ αυτή τη γεωγραφία της αμφισημίας, η ΕΕ επιμένει να λειτουργεί ως ναυαγοσώστης χωρίς ακτή. Ομιλεί για κράτος δικαίου, υπογράφει συμφωνίες, στέλνει εκπροσώπους με φωτογραφικά συνεργεία, αλλά αδυνατεί να διακρίνει το αυτονόητο: χωρίς στοιχειώδη συνοχή, δεν υπάρχει ούτε αποδέκτης, ούτε συνομιλητής.

Και όταν επισκέπτεσαι τη μία πλευρά ενός διαιρεμένου τόπου και περιμένεις η άλλη να σε καλωσορίσει, αυτό δεν λέγεται διπλωματία· λέγεται ναρκισσισμός αποικιοκρατικής νοσταλγίας.

Το αόρατο κέντρο και ο γεωγραφικός πατριωτισμός

Η Ελλάδα, ως μεσογειακή πρώτη γραμμή, πασχίζει να δείξει ότι παραμένει παρούσα στο λιβυκό ζήτημα. Μόνον που η παρουσία δεν είναι ούτε συνώνυμο του ρόλου, ούτε εγγύηση κύρους. Η μόνιμη επίκληση της «απειλής κατά της Κρήτης» προσδίδει μια τοπική διάσταση σε ένα ζήτημα που απαιτεί κοσμοπολιτική οξυδέρκεια. Δεν αρκεί να δηλώνεις εταίρος· οφείλεις να κατανοείς και το πεδίο, και το παιχνίδι.

Η Ελλάδα έφτασε στη Βεγγάζη ζητώντας συνεργασία στο μεταναστευτικό. Ο Χαφτάρ, με ένα σχεδόν τελετουργικό “όχι”, υπενθύμισε πως δεν συζητάς για τα σύνορα μιας χώρας, χωρίς να αναγνωρίζεις το ποιος τα ελέγχει. Όχι επειδή έχει δίκιο. Αλλά επειδή -όπως φαίνεται- έχει το έδαφος.

Η Ευρώπη που δεν αναγνωρίζει τον εαυτό της

Η ΕΕ σήμερα δεν υποφέρει από έλλειψη ισχύος. Υποφέρει από υπαρξιακή αδυναμία αναγνώρισης των ορίων της. Ανίκανοι να παραδεχθούν την αποτυχία στη Λιβύη, οι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι συνεχίζουν να παρελαύνουν σαν σε συνέδριο ανθρωπισμού, την ώρα που η χώρα βυθίζεται στη βία, τη διαφθορά και την εργαλειοποίηση του ανθρώπινου πόνου.

Η Κομισιόν σιωπά. Οι εθνικές κυβερνήσεις αυτοσυγχαίρονται για το «θάρρος» της παρουσίας τους. Και οι λαθρέμποροι συνεχίζουν να θησαυρίζουν στην πλάτη ανθρώπων που, για την Ευρώπη, υπάρχουν μόνο ως “ροές”.

Δεν σας πέταξε έξω ο Χαφτάρ. Η ίδια σας η ύβρις το έκανε.

Η διπλωματία δεν είναι τελετή. Είναι πράξη γνώσης, σύγκρουσης, υποχώρησης και ενίοτε ήττας. Στη Βεγγάζη, η Ευρώπη ηττήθηκε όχι από τα όπλα, αλλά από την αυταπάτη της. Πήγε να νομιμοποιήσει το δικό της αφήγημα και βρέθηκε μπροστά σε μια πόρτα που δεν της άνοιξε ποτέ.

Αν δεν αντιληφθεί πως ο κόσμος δεν οφείλει να συμμερίζεται τη δυτική αυτοεικόνα, θα συνεχίσει να πετάει αξιωματούχους σε εδάφη που δεν την αναγνωρίζουν, και μετά να αναρωτιέται γιατί δεν έγινε σεβαστή.