Ένα τηλεφώνημα έκπληξη και μια απροσδόκητη συζήτηση για την πολιτική, τη δημοκρατία και τη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα μεταξύ του ΠτΔ, Κωνσταντίνου Τασούλα και του Κωνσταντίνου Μούσσα.
Όταν μου συμβαίνει κάτι πραγματικά απρόσμενο, ανακαλώ σχεδόν αυτόματα αυτό το εξαίσιο ποίημα του Παπατσώνη, το περίφημο «Απροσδόκητο θέμα», αυτό το «εκ βαθέων».
Κάπως έτσι συνέβη και ένα απόγευμα Δευτέρας αρχές του περασμένου Οκτωβρίου, όταν έλαβα ένα τηλεφώνημα το οποίο εξελίχθηκε σε μια εκ βαθέων συζήτηση.
–Σας καλώ από το γραφείο της Προεδρίας της Δημοκρατίας. Λάβαμε το βιβλίο σαςπρο ημερών, το οποίο είχατε την καλοσύνη να μας αποστείλετε.
Φαντάστηκα ότι θα ακολουθήσουν οι συνηθισμένες ευχαριστίες, οπότε προετοιμάστηκα να ανταποδώσω. Πριν προλάβω όμως να απαντήσω η υπεύθυνη του γραφείου τύπου της Προεδρίας συνέχισε:
–Αν είστε διαθέσιμος σας συνδέω με τον Πρόεδρο.
Έμεινα εμβρόντητος. Ακολούθησε μια δεκαπεντάλεπτη συζήτηση- έκπληξη, τόσο για το περιεχόμενο όσο για το ύφος και το εύρος της την οποία παραθέτω εδώ ακριβώς προκειμένου να αναδειχθεί μια όχι και τόσο γνωστή πλευρά του Προέδρου της Δημοκρατίας, αυτή του ευαίσθητου μελετητή και γνώστη της λογοτεχνίας και όχι μόνο.
Κ.Μ: Κύριε πρόεδρε σας ευχαριστώ για τα θετικά σχόλια και θα ήθελα να ευχηθώ επιτυχία στη δύσκολη και υψηλή αποστολή σας.
ΠτΔ: Εγώ θα ήθελα να σας ευχαριστήσω για την ευγενική αποστολή του βιβλίου σας. Αν και για να είμαι ειλικρινής δεν έχω προλάβει να το διαβάσω, όμως μόνο και από μια γρήγορη ματιά έμεινα έκπληκτος από την έρευνα, τις αναφορές και τις παραπομπές που έχετε κάνει και συγκεντρώσει. Ασφαλώς και οι δυο προσωπικότητες που επιλέξατε κατά κάποιο τρόπο να αντιπαραβάλλεται ήταν από τις κορυφαίες της σύγχρονης διανόησης. Από τη μια ο εκρηκτικός Ρένος με τις περίφημες Ανθολογίες ποίησης και διηγήματος και από την άλλη ο Λορεντζάτος με τα περίφημα δοκίμια για Σολωμό, Κάλβο, Παπαδιαμάντη.
Κ.Μ: Ήταν -και παραμένουν- δυο περιπτώσεις πολύ ιδιαίτερες, με μεγάλες αντιθέσεις και για αυτό αποφάσισα αυτήν τη δοκιμιακή -αν μου επιτρέπετε-αντιπαράθεση, η οποία όμως εντελώς απροσδόκητα καταλήγει σε κοινά συμπεράσματα και θέσεις.
ΠτΔ: Είναι ένα τολμηρό εγχείρημα το οποίο είμαι βέβαιος σας βασάνισε αρκετά. Ξέρετε φρονώ ότι αν κάτι λείπει από τη σύγχρονη πολιτική πραγματικότητα είναι ακριβώς αυτή η χαμένη πια δυνατότητα του διαλόγου. Και τι ειρωνεία! Στον τόπο όπου ορίστηκε η ρητορική, ο διάλογος, το επιχείρημα και το αντεπιχείρημα, να μην μπορούμε να συνεννοηθούμε ούτε για τα αυτονόητα.
Κ.Μ: Και νομίζω, όσο μπόρεσα να παρακολουθήσω το έργο σας και από τη θέση του Προέδρου της Βουλής, ακριβώς αυτή ήταν η αγωνία και η προσπάθειά σας, καθ’ όλη τη διάρκεια της θητείας σας και σε αυτόν τον κορυφαίο πολιτειακό θεσμό.
ΠτΔ: Τουλάχιστον αυτή ήταν η πρόθεσή μου. Δεν ξέρω κατά πόσο τα κατάφερα. Ξέρετε τι διαπιστώνω μετά από τόσα χρόνια πολιτικής παρουσίας και δράσης σε διάφορα αξιώματα; Είναι περιπτώσεις- και δυστυχώς όχι λίγες- όπου αδυνατούμε να πάρουμε μια απόφαση. Θα έλεγε κανείς ότι συμπεριφερόμαστε σαν σε συνέλευση πολυκατοικίας και δεν μπορούμε να αποφασίσουμε για τα κοινόχρηστα, τα έξοδα και τον κηπουρό.
Κ.Μ: Δεν μπορώ παρά να συμφωνήσω, προσθέτοντας επιπλέον ότι δεν έχουμε και αυτή την πολυτέλεια της ατέρμονης και πολλές φορές αδιέξοδης συζήτησης ειδικά σε μια τόσο κρίσιμη και ταραγμένη εποχή. Όταν βρισκόμαστε εν μέσω δυο πολέμων*, οικονομικών και ενεργειακών προκλήσεων, με το μεταναστευτικό σε διαρκή έξαρση, τον λαϊκισμό και την αυταρχικότητα να κυριαρχούν στα μεγάλα ευρωπαϊκά κράτη και τις παραδοσιακές και νέες υπερδυνάμεις, συγνώμη δεν έχουμε την άνεση και το περιθώριο να διαφωνούμε μονίμως και για τα πάντα.
ΠτΔ: Και μπορεί να είναι χαρακτηριστικό του έθνους μας, όμως πλέον όπως αντιλαμβάνεστε είναι επιτακτική ανάγκη να βρίσκουμε κοινές θέσεις στα περισσότερα θέματα. Κάπως έτσι δεν οικοδομήθηκε το ευρωπαϊκό όνειρο; Θα σας φέρω ένα παράδειγμα, απλό αλλά αρκούντος χαρακτηριστικό. Πρόκειται την ερχόμενη εβδομάδα (16/11/2025) να επισκεφθεί τη χώρα ο Ζελένσκι, ο Πρόεδρος της Ουκρανίας**. Κάποια στιγμή θα έρθει ο Τραμπ. Υπάρχει στο γραφείο μου-εκεί όπου σύμφωνα με το πρωτόκολλο υποδέχομαι και συνομιλώ με τους ομολόγους μου, ένα χαλί το οποίο έχει τρυπήσει. Πρότεινα το αυτονόητο λοιπόν, να αντικατασταθεί από ένα καινούργιο όπως αρμόζει στον θεσμό και όχι φυσικά στο πρόσωπό μου. Ε, λοιπόν όλοι οι συνεργάτες του γραφείο της Προεδρίας, έσπευσαν να με προειδοποιήσουν ότι κάτι τέτοιο θα δημιουργούσε αντιδράσεις, κακόβουλα σχόλια και θα τροφοδοτούσε δημοσιεύματα και απόψεις, γύρω από τη συγκεκριμένη αναγκαιότητα. Θα έλεγαν δηλαδή, «ακόμα δεν πρόλαβε καλά καλά να αναλάβει τα καθήκοντά του και αλλάζει τα χαλιά. Τέτοιες κακεντρέχειες και άλλα παρόμοια. Πρότεινα λοιπόν να αλλάξουμε κάπως θέση στο χαλί ώστε τα έπιπλα να καλύψουν τις τρύπες!
Κ.Μ: Ε, μα αυτό είναι για κλάματα. Και θα ήταν ενδεχομένως και για γέλια αν δεν επρόκειτο για τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας και το γραφείο όπου ως ο ανώτατος πολιτειακός θεσμός της χώρας υποδέχεστε αρχηγούς κρατών και σημαίνουσες διεθνείς προσωπικότητες.
ΠτΔ: Κι όμως σας διαβεβαιώ ότι το περιστατικό αυτό είναι ένα μόνο από τα πολλά που αποδεικνύουν πόσα μπορούν να μας χωρίσουν ή τα οποία εν πάση περιπτώσει νομίζουμε ότι μας χωρίζουν. Πρόκειται για μια παθογένεια που μας κατατρέχει από την αρχαιότητα. Εσείς το πιάσατε αυτό και χρησιμοποιήσατε-αν μου επιτρέπεται- δυο εξέχουσες προσωπικότητες φαινομενικά αντίθετες όπως και ο Πλούταρχος στο έργο «Βίοι Παράλληλοι» προκειμένου να αποδείξετε όπως ήδη είπατε ότι πίσω και πέρα από κάθε διαφωνία μπορούν να υπάρχουν περιθώρια συνεννόησης. Σας ευχαριστώ και πάλι για το ευγενικό σας δώρο.
Κ.Μ: Εγώ σας ευχαριστώ για την τιμή. Αυτό το τηλεφώνημα ήταν σίγουρα απροσδόκητο, όμως πολύ περισσότερο ήταν η συζήτησή μας, η οποία εύχομαι να επαναληφθεί με την πρώτη ευκαιρία.
*Ο Πρόεδρος της Ουκρανίας Βολοντίμιρ Ζελένσκι πραγματοποίησε επίσημη επίσκεψη στην Ελλάδα στις 16/11/2025.
Η γνωριμία μου με τον σπουδαίο Στέφανο Ληναίο, έγινε όπως όλα τα σπουδαία της ζωής, απροσδόκητα. Ακολούθησαν πολλές συζητήσεις για το θέατρο, τη λογοτεχνία, την πολιτική, με αποκορύφωμα μια εκδήλωση την οποία διοργάνωσα το 2018 στην Π.Ε.Λ με αφορμή την επέτειο της άλωσης της Πόλης και την κυκλοφορία τότε, του βιβλίου μου «Κωνσταντίνος ΙΑ΄Παλαιολόγος». Τότε ο Στέφανος Ληναίος ως κεντρικός ομιλητής αναφέρθηκε στη σχέση του με το έργο του Νίκου Καζαντζάκη, για την ενσάρκωση του κρητικού συγγραφέα στη βιογραφική ταινία του Γιάννη Σμαραγδή αλλά και για την ακριβή του σύντροφο Έλλη Φωτίου.
Κ.Μ: Κύριε Ληναίε, η παρουσία σας στο ελληνικό θέατρο είναι πολυετής και ουσιαστική. Ποιο νήμα ενώνει τις επιλογές σας;
Στέφανος Ληναίος:Η πίστη στο κείμενο και στον άνθρωπο. Από το «Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ»;, που αποτέλεσε σταθμό για μένα, μέχρι πιο σύγχρονες παραστάσεις, αναζητώ πάντα την υπαρξιακή ένταση. Το κείμενο είναι το βασικότερο. Εσύ ως συγγραφέας με καταλαβαίνεις. Αν το κείμενο δεν στέκεται και καταρρέει, μαζί του θα συμπαρασύρει αναπόφευκτα θίασο και θεατές. Πώς το λέει ο Σεφέρης σε εκείνο το ποίημα του, το ωραίο;
«Στήνουμε θέατρα και τα χαλνούμε / όπου σταθούμε κι όπου βρεθούμε /στήνουμε θέατρα και σκηνικά, /όμως η μοίρα μας πάντα νικά/και τα σαρώνει και μας σαρώνει/ και τους θεατρίνους και το θεατρώνη /υποβολέα και μουσικούς /στους πέντε ανέμους τους βιαστικούς…»**
Κ.Μ: Έχετε συνδεθεί με σπουδαία έργα του παγκόσμιου ρεπερτορίου. Ποιες ερμηνείες σας θεωρείτε κομβικές;
Στέφανος Ληναίος:Το έργο «Ο Θάνατος του Εμποράκου» ήταν μια βαθιά ανθρώπινη εμπειρία. Επίσης, ο «Γυάλινος Κόσμος» με έφερε αντιμέτωπο με εύθραυστους χαρακτήρες που απαιτούν εσωτερική σιωπή. Βέβαια να πούμε ότι τα έργα δεν θα σήμαιναν τίποτα χωρίς το όλο πολιτικό και κοινωνικό γίγνεσθαι εκείνης της ταραγμένης ιστορικά περιόδου. Η χούντα για παράδειγμα ήταν καταλυτική εποχή από την οποία προέκυψε η σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα με όλα τα θετικά και αρνητικά της.
Κ.Μ: Η πολυετής καλλιτεχνική συνεργασία σας με τη σύζυγό σας, την Έλλη Φωτίου, πρέπει να υπήρξε καθοριστική για την πορεία σας.
Στέφανος Ληναίος:Μαζί δημιουργήσαμε έναν, ας μου επιτραπεί να πω, δικό μας θεατρικό πυρήνα. Παραστάσεις όπως το «Οι Δούλες» ή το «Το Παιχνίδι της Σφαγής» σφράγισαν αυτή τη διαδρομή. Αλλά το βασικότερο ζήσαμε το όνειρο της ζωής. Αυτό δεν είναι η ζωή, όπως το λέει και ένας αρχαίος σοφός; Ένα όνειρο. Έ, εμείς το ζήσαμε.
Κ.Μ: Πέρα από το θέατρο, αφήσατε έντονο αποτύπωμα και στην τηλεόραση.
Στέφανος Ληναίος:Η τηλεόραση είχε άλλες απαιτήσεις, τουλάχιστον στην εποχή μου. Συμμετοχές σε σειρές όπως το «Ο άνθρωπος δίχως πρόσωπο» ή «Ο Εφιάλτης» με έφεραν πιο κοντά στο ευρύ κοινό, χωρίς να εγκαταλείψω τη θεατρική μου ταυτότητα. Και βέβαια δεν ξεχνώ τον κινηματογράφο. Άλλη μαγική διάσταση αυτή. 16- 17 ταινίες αν θυμάμαι καλά. Δεν είναι και λίγες. Τώρα δεν μπορώ να σου πω τι γίνεται. Ζούμε μια μεταβατική εποχή. Θα δούμε.
Κ.Μ: Η επιρροή του Νίκου Καζαντζάκη είναι εμφανής στη σκέψη σας. Πείτε μου σχετικά. Νομίζω το διαπιστώσαμε και στην προχθεσινή μας εκδήλωση.
Στέφανος Ληναίος:Ο Καζαντζάκης είναι μια συνεχής πρόκληση. Το πνεύμα του διαπερνά κάθε προσπάθεια να προσεγγίσεις τον άνθρωπο επί σκηνής. Θα πρέπει να το γνωρίζεις και εσύ άλλωστε φίλε μου Κωνσταντίνε, αφού αναμετρήθηκες και μάλιστα με αξιοσημείωτη επιτυχία στην έμμετρη διασκευή του όχι και τόσο γνωστού θεατρικού του, «Κωνσταντίνος Παλαιολόγος». Τα είπα και δημοσίως: σου αξίζουν πραγματικά συγχαρητήρια. Δεν είναι εύκολα πράγματα αυτά και μάλιστα από κάποιον που δεν είναι φιλόλογος.
Κ.Μ: Πώς βλέπετε τους νεότερους καλλιτέχνες να προσεγγίζουν τα κλασικά έργα;
Στέφανος Ληναίος:Με τόλμη, και αυτό είναι ελπιδοφόρο. Ειδικά τα νέα παιδιά. Έχουμε να δούμε θαύματα. Σε έργα όπως ο Άμλετ βλέπουμε νέες αναγνώσεις από ηθοποιούς όπως ο Άρης Σερβετάλης, ενώ η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη συνεχίζει να δίνει παραδείγματα υψηλής υποκριτικής.
Κ.Μ: Πρόσφατα τιμηθήκατε ως βασικός καλεσμένος σε εκδήλωση της Πανελλήνια Ένωση Λογοτεχνών.
Στέφανος Ληναίος:Ήταν μια ουσιαστική συνάντηση τέχνης και λόγου. Μια ωραία βραδιά που απέδειξε ότι η πνευματική ζωή του τόπου παραμένει ενεργή. Και βέβαια αντάμωσα παλιούς φίλους, βρέθηκα στα γνωστά μου λογοτεχνικά λημέρια.
Κ.Μ: Αν έπρεπε να συνοψίσετε τη θεατρική σας πορεία σε μια εικόνα;
Στέφανος Ληναίος:Θα ήταν μια σκηνή άδεια, λίγο πριν ανοίξει η αυλαία. Όπως στον Βυσσινόκηπο – όλα είναι ακόμη πιθανά. Χωρίς σκηνικά, χωρίς ηθοποιούς, μόνο με σκιές μιας κάποιας περασμένης ζωής.
Η αποστολή Artemis II δεν αποτελεί μόνο ένα τεχνολογικό άλμα προς την επιστροφή του ανθρώπου στη Σελήνη μετά από πέντε δεκαετίες, αλλά και ένα ζωντανό εργαστήριο για τη μελέτη της γήρανση. Με την αποστολή αυτή, οι επιστήμονες θα έχουν την ευκαιρία να εξετάσουν σε πραγματικό χρόνο πώς το ανθρώπινο σώμα ανταποκρίνεται σε συνθήκες μικροβαρύτητας και αυξημένης ακτινοβολίας. Η σημασία αυτών των ερευνών είναι τεράστια, καθώς το διάστημα λειτουργεί σαν «επιταχυντής» βιολογικών διεργασιών, αποκαλύπτοντας μηχανισμούς που στη Γη χρειάζονται δεκαετίες για να εκδηλωθούν.
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά ευρήματα προέρχεται από τη διάσημη NASA Twins Study, αλλά και από μελέτες τμημάτων αεροδιαστημικής Ιατρικής του Πανεπιστημίου του Τέξας, της Mayo Clinic και του King College of London. Παρατηρήθηκε σε αυτές ότι τα τελομερή -δομές του DNA που συνδέονται άμεσα με τη γήρανση– επιμηκύνθηκαν κατά τη διάρκεια της παραμονής στο διάστημα, κάτι που θεωρητικά υποδηλώνει επιβράδυνση της κυτταρικής γήρανσης . Ωστόσο, μετά την επιστροφή στη Γη το μήκος των τελομερών μειώθηκε δραματικά, δείχνοντας ότι το φαινόμενο αυτό μπορεί να είναι προσωρινό. Παράλληλα, άλλες μελέτες αποδεικνύουν ότι το διάστημα προκαλεί αλλαγές στην έκφραση γονιδίων, στο ανοσοποιητικό σύστημα και στη λειτουργία των κυττάρων, ανοίγοντας τον δρόμο για εξατομικευμένες θεραπείες και παρεμβάσεις που σχετίζονται με την αντιγήρανση. Ορισμένες ερευνητικές προσεγγίσεις μάλιστα προτείνουν ότι η μικροβαρύτητα θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως «θεραπευτικό εργαλείο» για την κατανόηση και πιθανή επιβράδυνση της γήρανσης.
Παρόλα αυτά, το παράδοξο είναι ότι η παραμονή στο διάστημα φαίνεται να επιταχύνει και να επιβραδύνει ταυτόχρονα τη διαδικασία της γήρανσης. Από τη μία πλευρά, παρατηρούνται φαινόμενα όπως μυϊκή ατροφία, απώλεια οστικής μάζας και αγγειακή γήρανση, που θυμίζουν έντονα προχωρημένη ηλικία. Ακριβώς για το λόγο αυτό η επανδρωμένη κάψουλα Orion στην αποστολή Artemis II, διαθέτει όργανο μηχανικής έλξης και εκγύμνασης για μυϊκή ενδυνάμωση. Από την άλλη, στο διάστημα βιοδείκτες όπως τα προαναφερόμενα τελομερή ή ορισμένοι επιγενετικοί δείκτες δείχνουν προσωρινή έστω «αναζωογόνηση». Επιπλέον, η έκθεση των αστροναυτών σε κοσμική ακτινοβολία -ειδικά για μεγάλο χρονικό διάστημα-μπορεί να επηρεάσει το DNA και να αυξήσει τον κίνδυνο ασθενειών που σχετίζονται με την ηλικία. Μελέτες από προηγούμενες αποστολές έχουν δείξει ότι ορισμένοι βιοδείκτες γήρανσης μεταβάλλονται πιο γρήγορα στο διάστημα, γεγονός που καθιστά τις επανδρωμένες αποστολές όπως η Artemis II κρίσιμες για την κατανόηση αυτών των μηχανισμών. Παράλληλα, η έρευνα αυτή μπορεί να έχει σημαντικές εφαρμογές, ιδιαίτερα στον τομέα της «προληπτικής αντιγήρανσης». Η κατανόηση του πώς το διάστημα επηρεάζει την κυτταρική γήρανση μπορεί να οδηγήσει σε νέες θεραπείες για την πρόληψη της οστεοπόρωσης, της μυϊκής ατροφίας και άλλων χρόνιων εκφυλιστικών παθήσεων. Επιπλέον, η μελέτη της προσαρμοστικότητας του ανθρώπινου οργανισμού σε ακραία περιβάλλοντα μπορεί να συμβάλει στην ανάπτυξη στρατηγικών για την επιβράδυνση της γήρανσης, ειδικά έχοντας υπόψη τα σχέδια της NASA για επανδρωμένη αποστολή με προσεδάφιση στη Σελήνη το 2028, αλλά και εκείνα της Space X για αποστολές στον Άρη την επόμενη δεκαετία.
Αυτό σημαίνει ότι το διάστημα λειτουργεί ως ένα διπλό μοντέλο: αποκαλύπτει τόσο τους μηχανισμούς φθοράς όσο και πιθανούς τρόπους επιβράδυνσής της. Η Artemis II, επομένως, δεν είναι απλώς ένα ταξίδι γύρω από τη Σελήνη, αλλά ένα κρίσιμο βήμα για να απαντηθεί ένα από τα πιο θεμελιώδη ερωτήματα της επιστήμης: μπορούμε τελικά να ελέγξουμε -ή και να αναστρέψουμε– τη διαδικασία της ανθρώπινης γήρανσης;
Κ. Μούσσας: Στην πιο πρόσφατη δουλειά σου “The Spaces in Between”, η οποία παρουσιάζεται στην Alma Gallery, δίνεις χώρο σε κάτι που μοιάζει μεταβατικό, αβέβαιο. Μυστικισμός, ανιμισμός και φυσικά έντονος συμβολισμός. Θα ήθελα τη δική σου ματιά για το έργο σου.
Μ. Κιούσης: Το “The Spaces in Between” γεννήθηκε από μια ανάγκη να σταθώ σε αυτό που δεν είναι πλήρως ορατό ή ορισμένο. Με ενδιαφέρει πολύ αυτή η ενδιάμεση κατάσταση, εκεί όπου το γνώριμο αρχίζει να χάνει τη σταθερότητά του και ανοίγεται σε κάτι πιο διαισθητικό. Ο μυστικισμός και ο ανιμισμός δεν εμφανίζονται ως αναφορές με την κλασική έννοια, αλλά περισσότερο σαν τρόποι αντίληψης του κόσμου σαν μια αίσθηση ότι τα πράγματα έχουν παρουσία πέρα από αυτό που φαίνεται.Είναι στοιχεία που μπήκαν στη δουλειά μου κυρίως μέσα από εμπειρίες και όχι απαραίτητα ως θεωρητικές αναφορές. Ο συμβολισμός προκύπτει σχεδόν αυθόρμητα, σαν ανάγκη να δοθεί μορφή σε κάτι που είναι πιο βιωματικό παρά αφηγηματικό, σαν μια προσπάθεια να δοθεί μορφή σε κάτι που δύσκολα λέγεται με λέξεις.
Κ. Μούσσας: Οι φιγούρες σου μοιάζουν «ενδιάμεσες», σαν να μην ανήκουν απόλυτα κάπου – άλλοτε υπονοούνται και άλλοτε μοιάζουν ενδεχόμενες. Είναι ένα συναίσθημα που σε αφορά και προσωπικά;
Μ. Κιούσης: Ναι, είναι κάτι που με αφορά βαθιά. Νομίζω ότι όλοι, σε κάποιο επίπεδο, βιώνουμε αυτή την αίσθηση του ‘’μη ανήκειν’’ απόλυτα. Οι φιγούρες λειτουργούν σαν φορείς αυτής της εμπειρίας , δεν είναι ποτέ σταθερές, αλλά σε μια διαρκή μετατόπιση. .Έχοντας ζήσει και δουλέψει σε διαφορετικά περιβάλλοντα, ένιωσα αρκετές φορές αυτή τη μη σταθερή ταυτότητα, να είσαι ταυτόχρονα μέσα και έξω από ένα πλαίσιο. Με ενδιαφέρει αυτή η ρευστότητα της ταυτότητας, το πώς κάτι μπορεί να είναι ταυτόχρονα παρόν και απόν, οικείο και ξένο.
Κ. Μούσσας: Η περίοδος που πέρασες στην Αφρική (Σενεγάλη, Μοζαμβίκη, κλπ), αλλά και στη Ρεϊνιόν δείχνει να σε έχει σημαδέψει. Υπάρχει κάτι πολύ συγκεκριμένο από εκεί που κουβαλάς ακόμα μέσα σου όταν δουλεύεις;
Μ. Κιούσης: Δεν ξέρω αν είναι κάτι συγκεκριμένο με τη μορφή ανάμνησης ή εικόνας. Περισσότερο είναι μια αίσθηση που έχει μείνει μέσα μου. Στη Ρεϊνιόν , αλλά και όπου ταξίδεψα και πέρασα χρόνο στην Αφρική ένιωσα έναν διαφορετικό τρόπο να βιώνεται ο χρόνος και η καθημερινότητα, λιγότερο γραμμικό, πιο παρόν. Υπήρχε μια εγγύτητα με το φυσικό περιβάλλον, αλλά και μια σχέση με το άυλο που δεν δηλωνόταν, απλώς υπήρχε. Αυτό που κουβαλάω στη δουλειά μου είναι κυρίως αυτή η αίσθηση, ότι τα πράγματα έχουν μια εσωτερική ζωή, ακόμη κι όταν δεν φαίνεται. Ότι ο χώρος δεν είναι ποτέ άδειος και ότι η σιωπή έχει βάρος. Ίσως αυτό περνάει στα έργα μου όχι τόσο θεματικά, αλλά στον τρόπο που στήνονται, στις παύσεις, στον ρυθμό, στις σχέσεις των μορφών με τον χώρο, σε αυτή την αίσθηση ότι κάτι υπάρχει, ακόμα κι αν δεν μπορείς να το ορίσεις ακριβώς.
Κ. Μούσσας: Νιώθεις ότι εκεί άλλαξες περισσότερο ως καλλιτέχνης ή ως άνθρωπος – ή τελικά αυτά τα δύο δεν ξεχωρίζονται;
Μ. Κιούσης: Δεν νομίζω ότι μπορώ να τα διαχωρίσω. Ό,τι αλλάζει μέσα μου ως άνθρωπος, επηρεάζει άμεσα τον τρόπο που βλέπω και δουλεύω. Και αντίστροφα, η ίδια η καλλιτεχνική διαδικασία λειτουργεί σαν ένας μηχανισμός κατανόησης του εαυτού. Είναι μια συνεχής ανταλλαγή.
Κ. Μούσσας: Υπάρχει μια στιγμή μέσα στη διαδικασία της δημιουργίας που νιώθεις πιο εκτεθειμένος; Που το έργο «μπορεί να σε πάει οπουδήποτε»;
Μ. Κιούσης: Νομίζω πως η στιγμή που νιώθω πιο εκτεθειμένος είναι εκείνη όπου βρίσκομαι αντιμέτωπος με το κενό χαρτί ή τον καμβά, η αρχή της αναμέτρησης με την επιφάνεια.Είναι μια στιγμή που δεν ξέρεις αν αυτό που κάνεις θα σταθεί ή θα καταρρεύσει, αλλά είναι και η πιο ειλικρινής. Έπειτα υπάρχουν οι στιγμές μέσα στη δημιουργική διαδικασία που μπορούν να σε οδηγήσουν οπουδήποτε από την αρχική ιδέα. Θεωρώ πως εκείνη η στιγμή των αποφάσεων και των ‘’δρόμων’’ που καλείσαι να πάρεις ως δημιουργός είναι και οι πιο σημαντικές καθώς καλείσαι να βρεις λύσεις. Τα πράγματα άλλωστε συνεχώς αλλάζουν μέσω της δημιουργικής διαδικασίας και πρακτικής και μόνο μέσα από αυτά μπορείς να ανακαλύψεις περισσότερα.
Κ. Μούσσας: Τι είναι αυτό που νιώθεις ότι κυνηγάς ακόμα στη ζωγραφική και δεν το έχεις βρει; Και θα ήθελα δυο λόγια για τη σχέση σου και με τις άλλες τέχνες: λογοτεχνία, μουσική, θέατρο κλπ.
Μ. Κιούσης: Αυτό που συνεχίζω να κυνηγάω είναι η απόλυτη ελευθερία στη ζωγραφική, να αφήνω τον εαυτό μου να πειραματίζεται, να εξερευνά τη φαντασία και να δημιουργεί χωρίς περιορισμούς. Θέλω να μπορώ να ξεκινάω από το βιωμένο αλλά να φτάνω σε εικόνες που δεν υπήρχαν πριν μέσα μου.
Η σχέση μου με άλλες τέχνες είναι πολύ ζωντανή και άμεση. Η λογοτεχνία με βοηθά να σκέφτομαι αφηγήσεις και κενά, να οργανώνω τον χρόνο και τη ροή μέσα στο έργο. Η μουσική είναι για μένα κάτι ακόμα πιο προσωπικό: μελετώ αφρικανικά κρουστά εδώ και πολλά χρόνια, παίζω ενεργά και συνοδεύω μαθήματα χορού, οπότε τη βιώνω και την ενσωματώνω συνεχώς στη ζωή μου. Αυτή η πρακτική εμπειρία επηρεάζει τον ρυθμό, την ένταση και τη διάθεση των έργων μου. Επίσης καταναλώνω πολύ μουσική καθημερινά καθώς πάντοτε ακούω κάτι στο εργαστήριο μου. Πολλές φορές εμπνέομαι και από κομμάτια και αποτελούν έναυσμα δημιουργίας ενός έργου. Το θέατρο και ο χορός με διδάσκουν την κίνηση, τη σωματικότητα και την παρουσία στο χώρο ,στοιχεία που μεταφέρονται στις φιγούρες και στον τρόπο που οργανώνω τους καμβάδες μου.
Κ. Μούσσας: Επιστρέφω και πάλι στα εικαστικά: Σου έχει τύχει ποτέ κάποιος να δει κάτι στο έργο σου που εσύ δεν είχες συνειδητοποιήσει;
Μ. Κιούσης: Βεβαίως είναι κάτι που συμβαίνει συνέχεια, και το βρίσκω από τα πιο ενδιαφέροντα κομμάτια! Κάποιος μπορεί να δει κάτι που δεν είχα συνειδητά σκεφτεί, αλλά που παρ’ όλα αυτά υπάρχει στο έργο. Νομίζω ότι εκεί φαίνεται πως το έργο ξεφεύγει από τον δημιουργό του και αρχίζει να ζει μια δική του ζωή. Η στιγμή της έκθεσης είναι για μένα η πλέον κατάλληλη για να ειπωθούν όλες αυτές οι παρατηρήσεις, είτε θετικές είτε αρνητικές, οι οποίες είναι πάντα καλοδεχούμενες και συχνά με οδηγούν σε νέες κατευθύνσεις.
Κ. Μούσσας: Υπάρχει κάτι που σε «φοβίζει» στη διάρκεια της δημιουργίας;
Μ. Κιούσης: Θα έλεγα πως υπάρχει κυρίως ο φόβος της επανάληψης. Να μείνω σε κάτι που ήδη γνωρίζω. Αλλά προσπαθώ να τον χρησιμοποιώ σαν ένδειξη ότι πρέπει να προχωρήσω πιο βαθιά, όχι να κάνω πίσω.
Κ. Μούσσας: Δυο λόγια για την καλλιτεχνική πραγματικότητα στην Αθήνα. Μουσεία, Εθνική Πινακοθήκη, ΕΜΣΤ και δεκάδες γκαλερί. Υπάρχει μια απίστευτη ποσότητα πληροφορίας. Πιστεύεις όλος αυτός ο όγκος μηνυμάτων αφομοιώνεται, γίνεται αντιληπτός από το κοινό κάθε τέχνης;
Μ. Κιούσης: Η Αθήνα έχει μια έντονη και ζωντανή καλλιτεχνική ενέργεια. Υπάρχει πράγματι μια υπερπληθώρα ερεθισμάτων, που δεν είναι πάντα εύκολο να αφομοιωθούν. Ίσως όμως αυτό δεν είναι απαραίτητα αρνητικό, ο καθένας βρίσκει τελικά τις δικές του διαδρομές μέσα σε αυτό το τοπίο. Το ζητούμενο δεν είναι να καταναλωθούν όλα, αλλά να υπάρξει μια ουσιαστική σχέση με ό,τι μας αγγίζει.
Κ. Μούσσας: Ολοκληρώνοντας αυτή την κουβέντα μας θα ήθελα μια μικρή αναφορά στην επικαιρότητα. Ζούμε σε μια περίοδο έντονης γεωπολιτικής αστάθειας, με συγκρούσεις όπως ο πόλεμος ανάμεσα σε Ιράν και Ισραήλ-ΗΠΑ να κυριαρχούν στην επικαιρότητα με απρόβλεπτες συνέπειες. Πιστεύεις ότι η ζωγραφική μπορεί να «συνομιλήσει» με τέτοιες πραγματικότητες ή παραμένει ένας χώρος εσωτερικής αναζήτησης; Υπάρχει ευθύνη ή υποχρέωση του καλλιτέχνη να τοποθετείται σε τέτοιες συγκυρίες ή η σιωπή είναι κι αυτή μια στάση;
Μ. Κιούσης: Η γεωπολιτική αστάθεια που βιώνουμε, ιδιαίτερα εν καιρώ πολέμου, μας επηρεάζει όλους άμεσα ως πολίτες, προκαλώντας πολιτική αβεβαιότητα και οικονομική πίεση. Σε τέτοιες κρίσιμες στιγμές, η ζωγραφική μπορεί και οφείλει να συνομιλήσει με την πραγματικότητα, όπως ακριβώς έκανε διαχρονικά καταγράφοντας την τραγωδία του πολέμου. Άλλωστε από το παρελθόν μέχρι το σήμερα, η τέχνη υπήρξε ο διαχρονικός μάρτυρας τέτοιων κρίσεων, καταγράφοντας τη φρίκη και την τραγωδία του πολέμου άλλοτε ως φωνή του αγωνιστή και άλλοτε ως μέσο προπαγάνδας.
Ταυτόχρονα όμως, η τέχνη παραμένει ένας βαθύς δρόμος εσωτερικής αναζήτησης. Μέσα από αυτήν, η συλλογική αγωνία μετατρέπεται σε προσωπικό στοχασμό, δίνοντας στον δημιουργό τη δυνατότητα να πάρει θέση με τον δικό του τρόπο.
Ο καλλιτέχνης είναι εδώ για να δει και να πει αυτό που οι υπόλοιποι δεν βλέπουν. Η παρέμβαση του δεν χρειάζεται να είναι άμεσα πολιτική ή εικονογραφική για να έχει σημασία. Δεν πιστεύω ότι υπάρχει μία ενιαία στρατευμένη υποχρέωση. Κάθε δημιουργός βρίσκει τον δικό του τρόπο να τοποθετηθεί, είτε μέσα από τη φωνή είτε μέσα από τη σιωπή. Και η σιωπή μπορεί να είναι στάση, αρκεί να είναι συνειδητή και όχι αποφυγή.
Έχοντας υπόψη την ευρύτητα και το βάθος της παιδείας του Δημήτρη Καταλειφού αλλά και μετά την τυχαία γνωριμία μας με αφορμή ένα σύντομο κριτικό σημείωμά μου για την πρώτη του ποιητική συλλογή, θέλησα να του ζητήσω να διαβάσει και κατόπιν να ηχογραφήσουμε μερικά αποσπάσματα από το περίφημο Collectanea του Ζήσιμου Λορεντζάτου. Είχαν προηγηθεί αρκετές συζητήσεις σχετικά με το βιβλίο μου «Δυο Ψίθυροι μέσα στη Θύελλα», το οποίο μόλις είχε κυκλοφορήσει και αφορούσε έναν πρωτότυπο διάλογο ανάμεσα στον Ρένο Αποστολίδη και τον Ζήσιμο Λορεντζάτο. Θα ήθελα να παραθέσω λοιπόν για τους αναγνώστες του Verite κάποια από τα σημαντικότερα σημεία αυτών των συζητήσεων τα οποία αποκαλύπτουν μια μοναδική προσωπικότητα των τεχνών και των γραμμάτων. Θα παρακαλούσα μόνο τον αναγνώστη να «ακούσει» προσεκτικά μέσα του την «ανθρώπινη φωνή» του σπουδαίου Δημήτρη Καταλειφού και τον δικό του «ήχο του μυστικού θιάσου» και να αναζητήσει τους δημιουργούς που αναφέρονται εδώ. Το ζητούμενο δεν είναι ο άχρηστος θόρυβος, αλλά η δημιουργική ησυχία. Τέλος αφού τον ευχαριστήσω για την εμπιστοσύνη, την άψογη συνεργασία και την υπομονή: να αναφέρω εδώ χαρακτηριστικά ότι κατά την ηχογράφηση των αποσπασμάτων από τα Collectanea του Λορεντζάτου, με ρωτούσε συνεχώς προς μεγάλη μου έκπληξη αν ήταν σωστή η ανάγνωση ή αν έπρεπε να την επαναλάβει! Αυτό σημαίνει απαράμιλλο ήθος και επαγγελματισμός που σπανίζει πλέον στον καλλιτεχνικό κύκλο.
Κ. Μούσσας: Διάβασα και συγκινήθηκα ιδιαίτερα-ίσως πλέον γιατί συνάντησα τον εαυτό μου- με έναν στίχο σας: «Σήμερα το πρωί που ξύπνησα, σκέφτηκα πως στη ζωή μου τα ήθελα όλα. Και πως τώρα πρέπει να αρκεστώ στο «σχεδόν τίποτα»1. Όμως μήπως από αυτό το «σχεδόν τίποτα» προκύπτουν οι ιδέες, αυτό το κάτι, που τελικά είναι βασική προϋπόθεση της ποίησης; Με άλλα λόγια μήπως «οι ιδέες μαστόρεψαν όλες τις εκδοχές του Τίποτα σαν Κάτι»2;
Δ. Καταλειφός: Το «σχεδόν τίποτα» μου το έφερε ο Χρόνος. Το φέρω βαρέως που γερνάω. Ήταν μια μεγάλη τομή όταν το συνειδητοποίησα. Υπήρχε η πριν ζωή, όπου μπορούσα να τα περιμένω ακόμη όλα και η μετά ζωή, όπου κυριαρχεί το σχεδόν τίποτα: περιορισμένες δυνατότητες, περιορισμένες επιλογές. Άλλοτε- όσο έχω ακόμη την υγεία μου- τις δέχομαι με συνετή ευγνωμοσύνη, άλλοτε -στις πιο άσχημες στιγμές μου- ακόμη κι αυτές οι λίγες δυνατότητες δεν καταφέρνουν να με παρηγορήσουν. Πάντως από αυτό το «σχεδόν τίποτα», όπως σωστά λέτε, άρχισα να γράφω ποιήματα. Έγινε το σημείο εκκίνησης, η αφετηρία για ένα ταξίδι που εδώ και τέσσερα χρόνια με πηγαίνει. Ούτε ξέρω ποια θα είναι η κατάληξη. Όταν γράφω κάτι που μου αρέσει, το «σχεδόν τίποτα», έστω και για λίγο, μεταμορφώνεται σε «κάτι σημαντικό», τουλάχιστον για μένα. Γενικότερα πιστεύω, για την τέχνη, η στέρηση, αποτελεί ένα πανίσχυρο κίνητρο. Το σχεδόν τίποτα ή και το απολύτως τίποτα, πολύ συχνά, έχουν συνεισφέρει σε πολλά θαυμαστά έργα τέχνης.
Κ. Μούσσας: Ας συνεχίσω κατά κάποιον τρόπο την προηγούμενη ερώτηση, στην ποιητική συλλογή σας «Πίσω από τζάμια θολά» διαβάζω:
«Στο πατρικό μας/ ζει πια ο αδερφός μου./ Θέλω να ξαναπηγαίνω/ τις μέρες της μεγάλης θλίψης./ Να μυρίσω λίγο μαμά και μπαμπά. Φυσικά υπερτερεί/ μόνο άοσμη ορφάνια./ Τις μέρες όμως της μεγάλης θλίψης/ εγώ θα συνεχίσω να πηγαίνω./Και το τίποτα είναι κάτι»3.
Αναφέρεστε συχνά στα ποιήματά σας στους γονείς σας. Σας λείπουν. Περισσότερο προσδιόρισε την ψυχοσύνθεση σας η παρουσία ή η απουσία τους; Αληθεύει ότι η μόνη φορά που από τον πατέρα σας ακούσατε «μπράβο από καρδιάς»4 ήταν όταν στα δεκαεφτά σας κάνετε με λεωφορείο τη διαδρομή Πειραιάς- Κηφισιά;
Δ. Καταλειφός: Το 2017 έχασα και τη μητέρα μου. Τότε ήμουν 63 ετών. Άρχισα να πενθώ και να γερνώ ταυτόχρονα. Επειδή δούλευα τότε στο θέατρο, κατά κάποιο τρόπο η ζωή με παρέσυρε σε ενέργεια και δράση. Στην καραντίνα του 2020, όπου έκλεισαν τα θέατρα και βρέθηκα μόνος μου στο σπίτι, άρχισα να επιστρέφω ασυνείδητα όλο και συχνότερα στην παιδική ηλικία, τους γονείς και την απώλειά τους. Ξαφνικά είχα χρόνο να επιστρέφω. Έτσι άρχισα για πρώτη ουσιαστικά φορά, να γράφω ποιήματα. Ούτε μου περνούσε από το μυαλό η ιδέα ότι θα εκδοθούν κάποτε. Τα έγραφα μάλιστα στο κινητό και τα έστελνα σε μια φίλη, την κυρία Θάλεια Μελλή Χωλ που έχει στενή σχέση με την ποίηση και τη μετάφραση. Εκείνη με ενθάρρυνε να συνεχίσω. Φαίνεται πως είχα ανάγκη μιας αποτίμησης της έως τότε ζωής μου. Σε μια τέτοια αποτίμηση είναι αδύνατον να απουσιάζουν οι γονείς σου, είτε ως παρουσία είτε ως απουσία. Οι γονείς μου είναι συνδεδεμένοι με αυτή την περίοδο, για την οποία έγραφα και παραπάνω, την περίοδο δηλαδή που τα περιμένεις όλα από τη ζωή. Επομένως συνδέονται και με πολλές ευτυχισμένες στιγμές. Με την ορφάνια και το γέρασμα ξεκίνησε και το «σχεδόν τίποτα» που λέγαμε. Ο πατέρας μου που ήταν ένας πολύ γλυκός άνθρωπος και με χιούμορ, μου είπε αρκετές φορές μπράβο, όμως πιστεύω πως το πιο αυθεντικό του μπράβο ήταν αυτό που μου είχε πει τότε, γιατί αφορούσε μια επιθυμία του για μένα, εφ’ όλης της ύλης: να πιάσω δηλαδή τη ζωή από τα κέρατα, να γίνω μαχητικός, να διεκδικήσω τη ζωή. Νομίζω πως εντέλει έπεσε έξω, αλλά τι να κάνουμε;
Κ. Μούσσας: «Η ποίηση καθυστερεί τη μεταμόρφωση/ κάνει πιο δύσκολη την καθημερινή μας πράξη»5, γράφει ο Ασλάνογου, ο Νίκος Καρούζος λέει ότι η «ποίηση είναι ασκητεία με το λόγο»6 ενώ ο Μανόλης Αναγνωστάκης πως η «ποίηση δεν είναι τρόπος να μιλήσουμε/ αλλά ο καλύτερος τρόπος να κρύψουμε το πρόσωπό μας»7. Συμφωνείτε με κάποιον από τους τρεις «ορισμούς»; Θα ήθελα τη δική σας άποψη.
Δ. Καταλειφός: Και οι τρεις ποιητές που αναφέρετε ανήκουν στους πολύ αγαπημένους μου. Περισσότερο ωστόσο μου ταιριάζει ο στίχος του Αναγνωστάκη. Νομίζω πως κι εγώ με έναν τρόπο έγραψα ποιήματα για να κρύψω το πρόσωπό μου και ταυτόχρονα να το αποκαλύψω. Πολλά από τα ποιήματά μου είναι γραμμένα στο τρίτο πρόσωπο. Πηγαινοέρχομαι ανάμεσα στο εγώ και στο αυτός. Κατά ένα περίεργο τρόπο αυτό μοιάζει και με την ηθοποιία. Ο ρόλος καταλήγει ένα πρόσχημα για να αναδύεται – συχνά ερήμην σου- ο πραγματικός εαυτός σου. Το να γράψω σε πρώτο ή σε τρίτο πρόσωπο είναι σχεδόν πάντοτε ενστικτώδες. Σπανίως το έχω μετατρέψει σε άλλο πρόσωπο από αυτό με το οποίο πρωτοξεκίνησα το ποίημα.
Κ. Μούσσας: Ο PeterBrook στο περίφημο βιβλίο του ο «Άδειος Χώρος» διακρίνει το θέατρο σε 4 κατηγορίες Νεκρό (όπερα), Ιερό (τραγωδία), Τραχύ (λαϊκό), Άμεσο (σύγχρονο). Εσείς πώς θα ορίζατε το θέατρο ως τέχνη αλλά και κοινωνική δραστηριότητα; Στο ίδιο βιβλίο αναφέρει: «Πρέπει να παραδεχτούμε την τρομακτική δυσκολία που έχει το να κάνεις θέατρο: είναι ή, θα ήταν, αν το κάναμε σωστά, ίσως το δυσκολότερο εκφραστικό μέσο απ’ όλα: είναι ανελέητο, δεν υπάρχει περιθώριο για λάθη, ούτε για περιττά πράγματα. Ένα μυθιστόρημα μπορεί να επιβιώσει. Να κρατήσει τον αναγνώστη που πηδάει σελίδες ή ολόκληρα κεφάλαια. Το κοινό όμως μπορεί να κατρακυλήσει από την απόλαυση στην πλήξη σε μια στιγμή και η επαφή να χαθεί ανεπιστρεπτί». Είναι πράγματι έτσι; Μετά από δεκαετίες θεατρικής παρουσίας τι είναι τελικά για εσάς η «σκηνή», η «αυλαία», η «πρόβα» και πως αντιδράτε όταν νιώσετε ότι «χάσατε» το κοινό σας κατά τη διάρκεια μιας παράστασης; Παραθέτω σχετικά ένα στίχο σας, από ποίημα που μάλιστα αφιερώνετε στον Τεννεσσί Ουίλιαμς: «Στον έρωτα ελλοχεύει η καταχνιά/ και τελικά επικρατεί το γκρίζο./ Στο θέατρο πάλι, βασιλεύει κόκκινο. /Ένα βαθύ κόκκινο»8.
Δ. Καταλειφός: Το κόκκινο είναι το χρώμα του πάθους που απαιτεί αυτή η τέχνη. Δεν γίνεται να συνεχίσεις δίχως αυτό. Η σκηνή είναι και ιερή και τραχιά. Απαιτεί τα πάντα από τον ηθοποιό. Να είναι μαχητικός, τολμηρός, γενναίος, άφοβος, αληθινός, να πείθει, να συγκινεί, να ενδιαφέρει και ένα σωρό άλλα πράγματα δύσκολο να διατυπωθούν. Αν δεν τα πετύχει, κατά κάποιο τρόπο καταποντίζεται. Το αποτέλεσμα επίσης μιας παράστασης δεν είναι ατομικό. Το θέατρο πάνω από όλα είναι μια συλλογική τέχνη. Αυτό το κάνει συγκινητικό και πολύ δύσκολο ταυτόχρονα. Γιατί οι άνθρωποι στο θέατρο μπορούν να συνεννοηθούν πολύ δύσκολα. Είναι μια ριψοκίνδυνη τέχνη. Μια ακροβασία. Και το κοινό είναι διαφορετικό κάθε βράδυ. Υπάρχει καλό και κακό κοινό, και δίχως να το ξέρει συμμετέχει και καθορίζει την ποιότητα μιας παράστασης. Με τα κινητά τηλέφωνα, είτε χτυπήσουν είτε με τον φόβο ότι θα χτυπήσουν, έχει χαθεί ένα μεγάλο μέρος από τη μαγεία του θεάτρου. Οι άνθρωποι όλο και περισσότερο δυσκολεύονται να συγκεντρωθούν για πολλή ώρα. Τα περισσότερα έργα κόβονται για να μην ξεπεράσουν τις δύο ώρες το πολύ. Σήμερα είναι πολύ πιο δύσκολο να κρατήσεις συγκεντρωμένο ένα κοινό που συνηθίζει όλο και περισσότερο στη γρήγορη αλληλουχία εικόνων. Ο λόγος ενός κειμένου κινδυνεύει να υποβιβαστεί μπροστά στην εικόνα. Ή τη δυνατή μουσική. Δεν είναι τυχαίο που οι περισσότερες σκηνοθεσίες χρησιμοποιούν πλέον την κάμερα μετατρέποντας τη θεατρική πράξη περισσότερο σε κινηματογραφικές εικόνες.
Κ. Μούσσας: Επανέρχομαι στον Αναγνωστάκη. «Η αγάπη είναι ο φόβος που μας ενώνει με τους άλλους»9. Τι είναι αγάπη για τον Δημήτρη και τι για τον Καταλειφό; Διαβάζω: «Η αγάπη όσο πάει λιγοστεύει»10. Θα περίμενε κανείς το αντίθετο… Αυτός είναι και ο λόγος που το αφιερώνεται στους «θλιμμένους»;
Δ. Καταλειφός: Κατ’ αρχάς είναι δύσκολο να δώσουμε έναν ορισμό για την αγάπη. Τι είναι τελικά αυτή η περίφημη αγάπη που όλοι αναζητούμε και ελάχιστοι την βρίσκουμε; Στο πέρασμα της ζωής μου με απογοήτευσαν και υποθέτω ότι απογοήτευσα πολλούς ανθρώπους. Όταν γράφω ότι η αγάπη όσο πάει και λιγοστεύει, κυριολεκτώ. Έχουν απομείνει πολύ λίγοι άνθρωποι που θα μπορούσα να πω ότι τους αγαπώ ή ότι με αγαπούν. Υπάρχει φυσικά ένας ευρύτερος κύκλος ανθρώπων που συμπαθώ και ελπίζω ότι με συμπαθούν, αλλά αυτό που θα λέγαμε αγάπη είναι δυστυχώς κάτι σπάνιο ή ίσως και ανύπαρκτο. Ωστόσο συνεχίζει κανείς τη ζωή του και με τη λίγη ή την καθόλου αγάπη που διαθέτει. Ίσως από εκεί να προέρχεται ουσιαστικά η θλίψη μου: είχα μεγάλη ανάγκη την αγάπη αλλά τελικά προσπαθώ να τα βγάζω πέρα και δίχως αυτήν.
Κ. Μούσσας: Είστε ένας «τεχνίτης» της σιωπής, «επιλέγω ψίθυρο αντί φωνή»11, διαβάζω στο «Επί κλίνης κρεμάμενος», δεν εκτίθεστε παρότι η δουλειά σας καμιά φορά το απαιτεί, άρα θα συμφωνούσατε με τον Καμύ: «Προς τι όλος αυτός ο θόρυβος… όταν η γαλήνη θα ήταν να αγαπάς και να δημιουργείς σιωπηλά! Χρειάζεται όμως να ξέρεις να υπομένεις»12 και προφανώς εσείς ξέρετε να υπομένετε. Πώς διδαχθήκατε την «τέχνη της υπομονής», την αισθητική του μέτρου και της σιωπηλής δημιουργίας; Ήταν αποτέλεσμα βιωματικό, εμπειρίας, επιρροών ή έμφυτης ροπής προς την ουσιαστική μοναχικότητα; Ας δούμε όμως πριν απαντήσετε, ένα ακόμα ποίημα σας ακέραιο και όχι αποσπάσματα που κι αυτά βέβαια έχουν την ερμηνευτική τους βαρύτητά:
«Σηκώθηκε μοναξιά/ σαν αέρας από τις Κυκλάδες/δεν μπορείς να σταθείς πουθενά./Χτυπάει τα μάτια σαν άμμος/και τσούζουν./ Νομίζεις πως θα κλάψεις,/μα ούτε κι αυτό δεν μπορείς/ ούτε κι αυτό δεν μπορείς»13.
Δ. Καταλειφός: Η εποχή μας έχει πολύ θόρυβο. Ίσως γι’ αυτό και να δυσφορώ. Τα ποιήματά μου είναι σαν μικρά ερημονήσια από τα οποία κάθε τόσο εκπέμπω εκκλήσεις βοηθείας. Αγαπώ τους ανθρώπους αλλά ταυτόχρονα δεν τους αντέχω. Στην ηλικία που έχω φτάσει είναι δύσκολο έως αδύνατο να ξεγελώ τον εαυτό μου. Η μοίρα του ανθρώπου είναι να καταλήγει μόνος του. Είναι ένα θλιβερό συμπέρασμα αλλά για μένα αληθινό. Αυτό που σίγουρα μπορούμε να κάνουμε είναι να είμαστε ευγενικοί. Όμως οι περισσότεροι ούτε καν αυτό δεν μπορούμε να πετύχουμε. Οι περισσότεροι άνθρωποι περνούν τον καιρό τους προκαλώντας, λέγοντας ή γράφοντας κακίες για τους άλλους. Πώς να φυτρώσει αγάπη μέσα σε ένα τόσο άγονο τοπίο;
Κ. Μούσσας: Κάποτε σας πρόδωσαν, πετάξατε τα πάντα, «σε μια στιγμή παραφοράς/ και αλλοφροσύνης, όταν ξεχείλισε/ το άδικο και η οργή […]ούτε μια κοινή φωτογραφία/ ούτε ένα σημείωμα/ κάποιο αντικείμενο έστω»14. Τι γίνεται όμως με όλα όσα έχετε χαρίσει, όσα σας πήραν, όσα για πάντα ανήκουν αλλού;
Δ. Καταλειφός: Το παίρνεις απόφαση. Η ζωή είναι κάποιες συναντήσεις. Κάποιες από αυτές αποδεικνύονται μοιραίες. Είτε γιατί προδόθηκες, είτε γιατί πρόδωσες, είτε γιατί αδικήθηκες είτε γιατί αδίκησες. Στο ενδιάμεσο ανταλλάσσεις πράγματα, συναισθήματα, αισθάνεσαι ίσως και την περίφημη αγάπη που λέγαμε, χαίρεσαι, ζεις, δημιουργείς, συνδημιουργείς. Εν ολίγοις έρχεσαι σε επαφή. Νομίζω πως αυτό είναι το πιο σημαντικό, για το οποίο θα μπορούσαμε να μιλάμε. Η επαφή. Αυτές οι ευλογημένες στιγμές που η τύχη, η συγκυρία, η διάθεση ή δεν ξέρω τι άλλο, βοηθούν και συνεργάζονται ώστε να σπάσει αυτό το καταραμένο εγώ μας και να συναντήσει για λίγο γνήσια την ψυχή ενός άλλου ανθρώπου. Αυτές οι στιγμιαίες ενώσεις, αυτές οι στιγμιαίες συναντήσεις, αυτές οι στιγμιαίες προσδοκίες για αγάπη. Μετά έρχεται το τέλος, η οργή, η απογοήτευση, η απομυθοποίηση, η προδοσία πολλές φορές, αλλά τουλάχιστον έζησες -για όσο έζησες- την ευλογία της επαφής. Την ευλογία της ψευδαίσθησης της επαφής.
Κ. Μούσσας: Επιτρέψτε μου τώρα να σας κάνω την επόμενη ερώτηση με έναν στίχο από κάποιο ποίημα μου: «Ζωντανός ναυαγός ή πεθαμένος ήρωας;».
Δ. Καταλειφός: Ωραίος ο στίχος σας. Εγώ πηγαινοέρχομαι ανάμεσα στα δύο. Πότε παλεύω μέσα στα κύματα, πότε παραιτούμαι ηρωικά. Θεωρώ πως είναι η μοίρα του ανθρώπου όταν φτάνει στην ηλικία που έχω φτάσει. Πικροί απολογισμοί, περιορισμένες επιλογές, χρόνος που αμείλικτα τρέχει και ακυρώνει τη μια ψευδαίσθηση μετά την άλλη οδηγώντας στις βασικές αλήθειες της ζωής. Κάποιες μικρές εκπλήξεις της καθημερινότητας ωστόσο αποτελούν μια καλοδεχούμενη ανάσα.
Κ. Μούσσας: «Βλέπω τη ζωή που έζησα/κάτω από το σημάδι μιας αλήθειας άγνωστης έτσι, που όλη χάνεται/ κι όλη πάνω μου θα ξαναπέσει[…] Κι είναι ανέγγιχτη ακόμα η ζωή μου. /Ακόμα την ονειρεύομαι, τη χάνω. Ήρθα αγνός στη ζωή. Όσο περισσότερο αμάρτησα, τόσο πιο άδολος/κι άφοβος έπαιξα την παρτίδα./Χαμένη ή κερδισμένη, άλλο τόσο επιμένω».
Επιτρέψτε μου να σας αφιερώσω αυτό το ποίημα του Πιερ Πάολο Παζολίνι, τον πρωτοποριακό σκηνοθέτη και ποιητή της μεγάλης ιταλικής κινηματογραφικής «σχολής», για να περάσω από το θέατρο στον κινηματογράφο όπου ήδη από το 1978, συμμετέχετε σε διάφορες παραγωγές: «Ανατολική περιφέρεια», «Ρεπό», «Πέτρινα χρόνια» η εμβληματική ταινία του Παντελή Βούλγαρη «Θεόφιλος», «Καβάφης», ως το «Έτερος εγώ» και πιο πρόσφατα το 2020 στο αφιέρωμα «Νίκος Καρούζος: Ο δρόμος για το έαρ». Ποιο χαρακτηριστικό βρίσκετε στον κινηματογράφο το οποίο δεν υπάρχει στο θέατρο; Και μια και αναφέρθηκα στο ιταλικό σινεμά, ποια κινηματογραφική «σχολή» ξεχωρίζετε;
Δ. Καταλειφός: Ευχαριστώ για την αφιέρωση του μεγάλου Παζολίνι. Η κινηματογραφική σχολή που ξεχωρίζω είναι ο ιταλικός νεορεαλισμός. Όλες αυτές οι ταινίες των Ιταλών σκηνοθετών αποτελούν σπουδαία έργα τέχνης. Ο κλέφτης των ποδηλάτων, ας πούμε, ή το Ακατόνε ή το Μάμα Ρόμα ή το Μπελίσιμα του Βισκόντι είναι από τα πιο συγκινητικά αριστουργήματα του παγκόσμιου κινηματογράφου. Εγώ αν και έχω εργαστεί ως επί το πλείστον στο θέατρο, ως θεατής προτιμώ τον κινηματογράφο. Είναι η μεγάλη μου αγάπη. Ως ηθοποιός όμως προτιμώ να παίζω στο θέατρο γιατί μου αρέσει η ροή και η συνέχεια που διαθέτει το θεατρικό παίξιμο. Ο κινηματογράφος έχει φυσικά το πλεονέκτημα να διατηρεί ακέραια την ερμηνεία ενός ηθοποιού ενώ η υποκριτική στο θέατρο είναι εφήμερη. Δεν μένει απολύτως τίποτα. Τώρα βέβαια με τις παντός είδους μαγνητοσκοπήσεις ακόμη και μια παράσταση μπορεί να διατηρηθεί στον χρόνο. Αλλά κακά τα ψέματα, η ατμόσφαιρα μιας θεατρικής παράστασης είναι αυτή η ζωντανή συνύπαρξη ηθοποιού και θεατών και η διαφορετική ατμόσφαιρα που δημιουργείται μέσα στην αίθουσα μεταξύ τους, κάθε βράδυ.
Κ. Μούσσας: Στο «Περί θανάτου και άλλων μυστηρίων» ο Φερνάντο Πεσσόα αναφέρει ίσως οπωσδήποτε επηρεασμένος από τον Ηράκλειτο: «Ο κόσμος είναι ένα όνειρο, όχι όμως λόγω υπερβολής αλλά λόγω ελλείψεως. Ο κόσμος είναι μη πραγματικός, γιατί στην πραγματικότητα βλέπουμε μέρος αυτού που στ’ αλήθεια είναι ο κόσμος»15. Ζούμε λοιπόν ένα όνειρο. Κι ο θάνατος; «Ο θάνατος δεν είναι συμβάν της ζωής, υποστηρίζει ο Βίτγκενσταϊν16, ενώ ο Tagore -ποιητής γαρ- διαφωνεί, λέγοντας ότι «ο θάνατος ανήκει στη ζωή σαν τη γέννα»17. Παραθέτω άλλο ένα ολόκληρο ποίημα σας, σχετικό με το θέμα:
«Μια ζωή, ένας αγώνας μάταιος/ να μοιάσεις στους άλλους/ για να ζήσεις ήσυχος/και να πεθάνεις/ νεκρός»18. Μιλήστε μας για το βασικότερο όλων: πώς ζει κανείς συμφιλιωμένος με τον θάνατο ειδικά στην εποχή τόσων πολέμων; Γάζα, Ουκρανία και τώρα Ιράν.
Δ. Καταλειφός: Δεν συμφιλιώνεται. Εγώ τουλάχιστον δεν έχω συμφιλιωθεί. Βέβαια εκτός από τον Ένα και Μοναδικό Μεγάλο θάνατο που κανείς μας δεν μπορεί να τον αποφύγει, υπάρχουν και ένα σωρό άλλοι θάνατοι που συμβαίνουν κατά τη διάρκεια της ζωής μας και μας καθορίζουν. Ο θάνατος αγαπημένων προσώπων, ας πούμε. Ή ένας χωρισμός που ισοδυναμεί με θάνατο. Ή ο θάνατος μιας ιδέας ή μιας ιδεολογίας που έδινε νόημα στη ζωή μας. Ή η απόσυρση από μια δουλειά ή μια τέχνη. Και με αυτούς τους θανάτους άλλοτε συμφιλιωνόμαστε και άλλοτε όχι. Το τέλος μιας κατάστασης σχεδόν πάντοτε εμπεριέχει θλίψη. Πόσο μάλλον το Τέλος με τ κεφαλαίο. Η πορεία προς αυτόν με τρομάζει. Αυτό κυρίως. Σχετικά με όσα φριχτά ζούμε τα τελευταία χρόνια, Κώστα, είναι μια παράνοια άνευ προηγουμένου, ένας εφιάλτης δίχως τέλος.
Κ. Μούσσας: Ο πιο πιστός δουλευτής του θανάτου είναι ο χρόνος. «Ο χρόνος, ο μακρός και αναρίθμητος/ φανερώνει όλα όσα δεν φανερώθηκαν και αφού φανερωθούν τα κρύβει», 19 διαβάζουμε στον «Αίαντα» του Σοφοκλή. Αυτός είναι ο λόγος που γράφετε ότι «ο χρόνος κυλάει κι εγώ κατρακυλάω», «προς το υπόγειο/ που είναι η ζωή/ […] «ξένος Έλληνας σε κάθοδο»;20
Δ. Καταλειφός: Ναι ο πιο πιστός δουλευτής του θανάτου είναι ο χρόνος. Και της τέχνης επίσης. Κάθε μορφής τέχνης. Ο χρόνος που περνάει, που πέρασε, ο χρόνος που θα έρθει, ο χρόνος που τελείωσε, ο χαμένος ή ο ξανακερδισμένος χρόνος. Τρία από τα πιο αγαπημένα μου έργα τέχνης διαπραγματεύονται τον χρόνο με απόλυτα συγκλονιστικό τρόπο: Ο έρωτας στα χιόνια του Παπαδιαμάντη, το ποίημα του Καβάφη Απ’ τες εννιά, και η Τελευταία μαγνητοταινία του Κραπ, του Μπέκετ. Σύντομα κείμενα που αναδεικνύουν τον χρόνο και το πέρασμά του ως το μεγαλύτερο μαράζι της ανθρώπινης ψυχής.
Κ. Μούσσας: Φτάνοντας στο τέλος αυτής της συζήτησης και αφού αναφέρθηκα σε διάφορους ποιητές, θα ήθελα στον κατά τη γνώμη μου κορυφαίο να αναφερθείτε εσείς, επιλέγοντας έναν στίχο του: τον Κ. Π .Καβάφη. Να σημειώσω κλείνοντας -και αφού σας ευχαριστήσω ξανά για την εμπιστοσύνη- ότι σε πολλά ποιήματά σας συνάντησα στίχους του.
Δ. Καταλειφός: Ο Καβάφης είναι ο μεγαλύτερος ποιητής που έχω διαβάσει. Φυσικά δεν λέω τίποτα πρωτότυπο. Για τους περισσότερους είναι ο αγαπημένος ποιητής. «Που τόσα χρόνια πέρασα και ρήμαξα και χάλασα», αυτόν τον στίχο θα διάλεγα. Γιατί είμαι ακριβώς σε αυτή τη φάση. Μιας σκληρής αυτοκριτικής και μιας βαθιάς απογοήτευσης. Και η πόλις με ακολουθεί, όπως λέει αυτό το θαυμάσιο ποίημα. Δεν μπορείς να ξεφύγεις από τα ερείπια, τα σφάλματα, τις πληγές της ζωής σου. Σε καθορίζουν. Εμένα έφτασε να με κάνουν να γράψω. Φαίνεται πως η υποκριτική δεν ήταν αρκετή. Πως ήθελα να μιλήσω με τα δικά μου λόγια και όχι μόνο με τα λόγια των θεατρικών συγγραφέων που έπαιξα. Ήθελα και εξακολουθώ να θέλω να βρω την πιο αυθεντική φωνή μου. Την έπνιξα πολλές φορές μέσα στα χρόνια και στα ερείπια της ζωής. Θα ήθελα να μου δοθεί χρόνος ώστε να ψάξω κι άλλο τη δική μου φωνή και να την αποκαλύψω. Δεν είναι εύκολο. Πέραν των άλλων, γιατί υπηρετώ δύο πολύ απαιτητικές τέχνες ταυτόχρονα. Η μία, το θέατρο, επί μισό ακριβώς αιώνα. Η άλλη, η ποίηση, για δυο- τρία χρόνια, με το θράσος της άγνοιας και την ορμή τού νεοφώτιστου. Αναρωτιέμαι συχνά: θα μπορέσω άραγε να ξαναγράψω; Ή θα μπορέσω άραγε να ξαναπαίξω; Θα τελειώσω τη συνομιλία μας με κάποιους από τους σπουδαίους στίχους του ποιήματος του Καβάφη, Μελαγχολία του Ιάσωνος Κλεάνδρου, ποιητού εν Κομμαγηνή 595 μ.Χ :
Το γήρασμα του σώματος και της μορφής μου
είναι πληγή από φρικτό μαχαίρι.
Τα φάρμακά σου φέρε τέχνη της Ποιήσεως,
που κάμνουνε-για λίγο- να μη νοιώθεται η πληγή.
Κάπως έτσι εύχομαι κι εγώ για τον εαυτό μου και την μελαγχολία του, να έχω τη δύναμη και τη διαύγεια ώστε να προστρέχω- για λίγο ακόμη -σε αυτές τις δυο σπουδαίες τέχνες.
Σε έναν χώρο όπου η επιστήμη συναντά την τέχνη και η ιατρική μετατρέπεται σε εμπειρία, το IatronAthens εκφράζει μια νέα φιλοσοφία αισθητικής. Ο Κωνσταντίνος Μούσσας μιλά για το όραμα Art Results Experience, την ολιστική προσέγγιση και τη σύνδεση της αντιγήρανσης με τις τέχνες και τον πολιτισμό.
Ιωάννα Μέγα: Κύριε Μούσσα, ποιο είναι το όραμα πίσω από το IatronAthens;
Κωνσταντίνος Μούσσας: Το όραμά μας συνοψίζεται στη φράση Art Results Experience. Για εμάς, η αισθητική ιατρική είναι συνδυασμός επιστημονικής ακρίβειας και καλλιτεχνικής προσέγγισης. Προχωρά πέρα από τις έννοιες του antiaging και του longevity και επικεντρώνεται σε μια νέα φιλοσοφία που όμως ειδικά στην Ελλάδα έχει τη ρίζες στην αρχαιότητα: το well-aging, ή αλλιώς την ευζωία. Το αποτέλεσμα πρέπει να είναι φυσικό, αρμονικό και εξατομικευμένο. Παράλληλα δίνουμε τεράστια σημασία στη συνολική εμπειρία του κάθε θεραπευμένου – στην αίσθηση ασφάλειας, διακριτικής πολυτέλειας και εμπιστοσύνης.
Ιωάννα Μέγα: Πώς ορίζετε τη σύγχρονη πολυτέλεια στην αισθητική ιατρική;
Κωνσταντίνος Μούσσας: Η πολυτέλεια δεν είναι η υπερβολή. Είναι ο χρόνος που αφιερώνεις στον ασθενή, η λεπτομέρεια στον σχεδιασμό της θεραπείας, η εξατομίκευση και μια ξεχωριστή σχλεση που αναπτύσσουμε με το κάθε μέλος μας. Στο IatronAthens κάθε πρόσωπο και σώμα αντιμετωπίζεται ως μοναδικό έργο τέχνης γιατί αυτό ακριβώς είναι: ένα ξεχωριστό σύνολο χαρακτηριστικών τα οποία εξαρτώνται από το γονιδίωμα, τις καθημερινές συνήθειες και τον τρόπο ζωής αλλά και το παθολογικό προφίλ του κάθε μέλους μας. Ένας άλλος πυλώνας της προσέγγισής μας αποτελεί η αδιάκοπη ενημέρωση, η συμμετοχή της ομάδας μας σε παγκόσμια συνέδρια και ημερίδες αισθητικής ιατρικής, ψυχολογίας, αισθητικής και διατροφολογίας, ώστε να παρέχουμε τις πιο σύγχρονες και καινοτόμες υπηρεσίες, θεραπευτικά πρωτόκολλα και προϊόντα αντιγήρανσης σε όσους μας εμπιστεύονται.
Ιωάννα Μέγα: Αναφέρεστε συχνά στην αρθρογραφία ή στις ομιλίες σας σε μια ολιστική προσέγγιση της αισθητικής Ιατρικής. Τι σημαίνει αυτό στην πράξη;
Κωνσταντίνος Μούσσας: Σημαίνει ότι δεν αντιμετωπίζουμε μόνο το εξωτερικό αισθητικό ζήτημα. Αυτό που συχνά παρατηρούμε στο πρόσωπο και στο σώμα μας, αλλαγές, φθορά, βλάβες ξεκινούν από μέσα μας και απλά αποτυπώνονται στο δέρμα και όχι το αντίθετο. Συνεργαζόμαστε με ψυχολόγο, διατροφολόγο και αισθητικό, ώστε να προσφέρουμε μια ολοκληρωμένη εμπειρία φροντίδας. Η ψυχολογική ενδυνάμωση, η σωστή διατροφή και η επαγγελματική περιποίηση δέρματος λειτουργούν συμπληρωματικά και επικουρικά με τις ιατρικές πράξεις, εξασφαλίζοντας ουσιαστικά και μακροχρόνια αποτελέσματα.
Ιωάννα Μέγα: Υπάρχει συνέχεια στη φροντίδα μετά τη θεραπεία;
Κωνσταντίνος Μούσσας: Απολύτως. Και ο τομέας αυτός είναι μέσα στις βασικές μας προτεραιότητες. Διαθέτουμε premium καλλυντικά εξαιρετικής ποιότητας, καθώς και εξειδικευμένα διατροφικά συμπληρώματα που υποστηρίζουν την ανάπλαση, την αντιγήρανση και τη συνολική ευεξία. Η φροντίδα λοιπόν δεν σταματά στο ιατρείο – γίνεται κομμάτι της καθημερινότητας, με στόχο να βελτιώσουμε τον τρόπο ζωής μας άρα και το αποτέλεσμα των θεραπειών.
Ιωάννα Μέγα: Το όραμα “Art Results Experience” επεκτείνεται και πέρα από την ιατρική;
Κωνσταντίνος Μούσσας: Ναι, και αυτό είναι κάτι που μας εκφράζει βαθιά. Πρόσφατα πραγματοποιήσαμε το πρώτο μας Open Day, το οποίο πλαισιώθηκε από μια πρωτότυπη έκθεση φωτογραφίας ακριβώς στο χώρο του ιατρείου με θέμα τον χρόνο και πως επηρεάζει την εμφάνισή μας. Θέλαμε να ανοίξουμε τον χώρο μας στην τέχνη και να δημιουργήσουμε έναν διάλογο ανάμεσα στην αισθητική ιατρική και την καλλιτεχνική έκφραση.
Ιωάννα Μέγα: Υπάρχουν ήδη σχέδια για επόμενες δράσεις;
Κωνσταντίνος Μούσσας: Βεβαίως. Το δεύτερο Open Day θα πραγματοποιηθεί στις 21 Μαρτίου, παγκόσμια ημέρα ποίησηςκαι θα είναι αφιερωμένο όπως καταλαβαίνεται στην ποίηση. Θα είναι μια βραδιά αφιερωμένη στον λόγο, στην καλλιτεχνική ευαισθησία και στη δημιουργικότητα – στοιχεία που συνδέονται άμεσα με τη φιλοσοφία και το όραμά μας. Για εμάς, η ομορφιά δεν είναι μόνο εικόνα· είναι συναίσθημα και πολιτισμός.
Ιωάννα Μέγα: Ποιο είναι το κεντρικό μήνυμα που θέλετε να περάσετε μέσα από το νέο σας επιχειρηματικό ξεκίνημα;
Κωνσταντίνος Μούσσας: Θα ήθελα να γίνει σαφές ότι η αισθητική ιατρική μπορεί να είναι εμπειρία, μπορεί να είναι τέχνη και μπορεί να υπηρετεί τη φυσικότητα με ορατά αλλά λογικά αποτελέσματα. Και όλα αυτά χωρίς να χρειάζεται να δαπανήσει κανείς υπέρογκα ποσά, να αγοράσει άχρηστα πακέτα θεραπειών, να φορτωθεί προϊόντα αμφίβολης αποτελεσματικότητας και υπηρεσίες μάλλον ανώφελες αν όχι επικίνδυνες. Όταν το αποτέλεσμα σέβεται την ταυτότητα του ανθρώπου και ενισχύει την αυτοπεποίθησή του, τότε έχουμε πετύχει τον στόχο μας, με μέτρο, συναίσθηση ευθύνης και γνώμονα την ευζωία.
Κωνσταντίνος Μούσσας: Αγαπητέ Νίκο, σε καλωσορίζω στο Vérité και ξεκινώ κατευθείαν με μια ερώτηση που αφορά την πρώτη σου ατομική έκθεση η οποία εγκαινιάστηκε στις 4 Φεβρουαρίου στην Ελληνοαμερικανική Ένωση. Μίλησε μας για αυτή την ενότητα έργων η οποία περιλαμβάνει μορφές ανθρώπων, ζώων, μυθολογικά μοτίβα, σκηνές και αφηγήσεις του χρόνου και τις απουσίας του.
Νίκος Κανόγλου:Πριν από δύο ακριβώς χρόνια μου ανατέθηκε μια μεγάλη εικαστική ανάθεση, να πλαισιώσω εικαστικά το Manna Arcadia, το ιστορικό σανατόριο της Άννας Μελά. Έζησα και εργάστηκα εκεί για έξι μήνες, αναπτύσσοντας μια ενότητα έργων βασισμένη σε τεχνικές αποτοίχισης. Είχε προηγηθεί μια πολυετής έρευνα στον ευρύτερο χώρο της Αρκαδίας· με ενδιέφερε να αναδείξω τη μυθολογική της καταγωγή και το ιστορικό της βάθος, όχι εικονογραφικά αλλά οργανικά, ενσωματώνοντας τα έργα στο ίδιο το κέλυφος του κτιρίου. Μετέφερα θραύσματα επιχρισμάτων από τον φέροντα οργανισμό, σαν να αποσπούσα μνήμες από το σώμα του χώρου.
Από τις μορφές που ξεχώρισαν ήταν η «Κερυνίτις Έλαφος της Θεάς Αρτέμιδος» και το «Διονυσιακό Σύμπλεγμα του Πανός». Δούλεψα αποτοιχίσεις, χρυσό 22Κ σε βαμβακερό κάμποτο και οργανικά χρώματα, κόκκινη άργιλο, σέπια και γραφίτη. Ήταν υλικά που δεν τα επέλεξα μόνο αισθητικά αλλά βιωματικά.
Επέλεξα συνειδητά πρώτες ύλες που συνομιλούν με τη βυζαντινή ζωγραφική, τα ψηφιδωτά, τον χρυσό των ταφικών κτερισμάτων και την τεχνική του φρέσκο. Με ενδιέφερε να αποδοθεί μια δωρικότητα μαζί με την ένταση των αρχετυπικών μορφών. Ο γραφίτης, δουλεμένος σαν εγχάρακτο αποτύπωμα, σχεδόν σαν σφραγιδόλιθος, έκανε τα έργα να στέκονται ένθετα μέσα στο πρώην σανατόριο και να αφηγούνται την ιστορία του ως αυτόνομο καλλιτεχνικό γεγονός.
Η ενότητα αυτή, με τίτλο «Arcadia Dreaming», τίτλος εμπνευσμένος από το California Dreaming, ένα τραγούδι που κουβαλώ χρόνια, αποτελεί πλέον μόνιμη συλλογή του ξενοδοχείου. Τα έργα βρίσκονται τόσο στις σουίτες όσο και στους κοινόχρηστους ιστορικούς χώρους. Περιλαμβάνουν ανθρώπινες μορφές, ζώα, μυθολογικά μοτίβα, σκηνές και αφηγήσεις του χρόνου και της απουσίας.
Συνδέομαι με τους ανθρώπους κάτω από το βάρος μιας αναγκαιότητας, και είναι ωμό, σχεδόν παράξενο συναίσθημα να κρατώ μόνο τη σκιά τους καθώς φεύγουν.
Επί δέκα συνεχόμενα χρόνια επισκέπτομαι μουσεία της Φλάνδρας, νιώθοντας μια ανεξήγητη συγγένεια με το Βέλγιο. Θυμάμαι την πρώτη φορά που αντίκρισα, σε περιοδική έκθεση στις Βρυξέλλες, βραχογραφίες από τα σπήλαια της Αλταμίρα και του Λασκώ. Με συγκλόνισε ότι ο πρώτος άνθρωπος δημιουργεί τέχνη με κάρβουνο, με άνθρακα, με ένα υλικό άρρηκτα δεμένο με την ίδια την ανθρώπινη ύπαρξη.
Ίσως γι’ αυτό επιμένω τόσο στην έννοια της ύλης, στο να δημιουργώ με το ελάχιστο, ακόμη και μόνο με γραφίτη. Στην ενότητα αυτή συνυπάρχουν και άλλα υλικά, ορυκτές σκόνες χωρίς νερό ως συνεκτικό μέσο, κόλλα ζαρντέν, σινική μελάνη, κόκκινη άργιλος, αποτοιχίσεις από σοβάδες παλαιών σπιτιών.
Νιώθω πως συνδέομαι περισσότερο με τους Φλαμανδούς ζωγράφους παρά με την ιταλική Αναγέννηση. Πάντα με συγκινούσε η καυστική ανθρώπινη ένταση στα έργα του Μπος, του Μπρύγκελ, του βαν Άικ, του Ρούμπενς, του Ρέμπραντ. Όλα αυτά κατακάθισαν μέσα μου για να επιστρέψω σήμερα σε αυτό που με απασχολεί διαρκώς, τη σκιά των πραγμάτων
Κωνσταντίνος Μούσσας: Φθορά, μνήμη, διάρκεια, απουσία. Πώς μετέχει ο θεατής της έκθεσης στις έννοιες αυτές και πώς τις «μεταχειρίζεσαι» στη σύλληψη και τη δημιουργία των έργων σου.
Νίκος Κανόγλου:Φθορά, μνήμη, διάρκεια, απουσία. Είναι έννοιες που δεν τις προσεγγίζω ως θεματικές κατασκευές αλλά ως βιωμένες καταστάσεις που διαπερνούν την ίδια τη διαδικασία της δημιουργίας. Το θέμα της έκθεσης είναι η απουσία των πραγμάτων και το επιδραστικό τους ίχνος. Πέρα από τις γενικές αρχές που με κινητοποιούν, τα θέματα που επιλέγω να εμψυχώσουν αυτές τις αρχές είναι, ενδεικτικά, η κοινωνία των μελισσών και η σοφία που τη διέπει, θεολογικά και μυθολογικά ζητήματα, καθώς και η θέση του ατόμου απέναντι σε φιλοσοφικά ερωτήματα όπως η θυσία, η συγχώρεση, η απληστία, η ματαιοδοξία, η λαγνεία και η τιμωρία. Τα θέματα αυτά δεν με απασχολούν ως αφηγήσεις αλλά ως δομές σκέψης που επιβιώνουν μέσα στον χρόνο. Η μεσαιωνική και προνεωτερική φαντασία οργανώνεται γύρω από συμβολικά σχήματα που δεν εξαντλούνται στην ιστορική τους στιγμή αλλά λειτουργούν ως μνήμη μακράς διάρκειας, ως τρόποι κατανόησης του κόσμου και της ανθρώπινης πράξης. Μέσα από αυτή τη λογική, τα μοτίβα που επανέρχονται στο έργο μου επιδιώκουν μια βαθύτερη, σχεδόν υπόγεια συνέχεια.
Νομίζω πως αυτή είναι μια δύσκολη απάντηση και ίσως να μην υπάρχει μεγαλύτερη δικαίωση για έναν καλλιτέχνη από το να συνδεθεί ουσιαστικά ο θεατής με το έργο του. Δεν κρύβω ούτε φοβάμαι να ομολογήσω πως αν αυτή η σύνδεση επιτευχθεί τότε πρόκειται για μια ιδιαίτερα σημαντική υπόθεση, από όπου κι αν προέρχεται. Η μεγαλύτερη ελπίδα μου είναι ο θεατής να σταθεί απέναντι στο έργο με τη μεγαλύτερη δυνατή ελευθερία, απαλλαγμένος από κάθε κριτική διάθεση που συχνά μας επιβάλλει η μόρφωση, η διάνοια και η προσωπική αρέσκεια. Ίσως αυτό που ζητώ από τον εκάστοτε θεατή είναι μια στιγμή σιωπής χωρίς ερμηνείες.
Όταν βρέθηκα στη Ρώμη ένα βράδυ, μου κέντρισε το ενδιαφέρον η σκιά μιας γλυπτικής μορφής. Σκέφτομαι σήμερα πόσο παράδοξο ήταν ότι δεν έδωσα σχεδόν καμία σημασία στη μαρμάρινη αμεσότητά της, ούτε στην ειλικρίνεια του γλύπτη να αποδώσει τη γυναικεία υπόσταση μιας θεάς. Το τηλέφωνό μου είχε κλείσει από μπαταρία και χωρίς δεύτερη σκέψη ζήτησα από έναν περαστικό να φωτογραφίσει τη σκιά της και να μου στείλει την εικόνα. Αναλογίζομαι ακόμη το θράσος αυτής της πράξης ή ίσως μια εσωτερική αναγκαιότητα, μια άρρητη παρόρμηση να συγκρατήσω όχι την παρουσία αλλά την απουσία των πραγμάτων του παρόντος.
Έτσι συνέχισα να δημιουργώ, αποτυπώνοντας τη σκιά του παρόντος όχι ως σύμβολο αλλά ως γεγονός. Ζητώντας από τον θεατή να σταθεί κι εκείνος δίπλα χωρίς βεβαιότητες και ίσως να δει για λίγο με τα δικά μου μάτια το πολυτιμότερο όλων, τη σκιά τους. Εκεί όπου η παρουσία δεν αξιώνει τίποτα. Είναι σχεδόν βέβαιο πως η σκιά δεν υπόσχεται τίποτα, δεν επιζητεί παραμονή, υπάρχει μόνο όσο υπάρχει φως και χάνεται αμέσως μόλις νομίσουμε πως την κατέχουμε. Ίσως γι’ αυτό να είναι πιο ειλικρινής από τη μορφή, γιατί δεν προσποιείται την πληρότητα ούτε την αιωνιότητα. Φέρει το μέτρο του ανθρώπινου, την επίγνωση ότι ο κόσμος δεν μας ανήκει και ότι το παρόν δεν συγκρατείται.
Κι ακόμη και μια θεότητα όταν απομένει ως σκιά παύει να εξουσιάζει και απλώς συνυπάρχει. Και ίσως εκεί, μέσα σε αυτή τη σιωπηλή συνύπαρξη, η τέχνη να βρίσκει το μόνο της νόημα, να σταθεί απέναντι στον κόσμο νηφάλια καθώς αυτός περνά.
Κωνσταντίνος Μούσσας: Συνεχίζοντας την προηγούμενη ερώτηση θα ήθελα να μας μεταφέρεις για λίγο στο εργαστήριο σου, και να μας πεις δυο λόγια για τις τεχνικές, τα υλικά και τη διαδικασία που ακολουθείς από τη στιγμή που έχεις μια κεντρική ιδέα για μια δημιουργία ως την υλοποίησή της.
Νίκος Κανόγλου:Οφείλω να σημειώσω πως ως καλλιτέχνης έχω ανάγκη το σκοτάδι. Τα έργα αυτά έχουν γεννηθεί μέσα σε ένα σκοτεινό εργαστήριο, με μια ελάχιστη πηγή φωτός, σχεδόν ανεπαρκή για να υπηρετήσει την ίδια την πράξη της ζωγραφικής. Πιστεύω βαθιά πως μόνο έτσι μπορεί κανείς να βρει το πηγαίο φως, μέσα από την επιμονή και την επιτακτική ανάγκη να εισχωρήσει στην ίδια την ύλη, να τη δοκιμάσει όχι ως επιφάνεια αλλά ως βάθος. Το φως που με ενδιαφέρει δεν είναι αυτό που λούζει τα πράγματα, αλλά εκείνο που αναδύεται όταν έχεις ήδη παραμείνει αρκετή ώρα στο σκοτάδι ώστε να το αξιώσεις.
Είναι πάντοτε παράξενο όταν μιλώ με ανθρώπους που ενδιαφέρονται για την εργασία μου. Τους λέω πως δουλεύω από την πίσω πλευρά του καμβά, πως επιλέγω να ζωγραφίζω στην αθέατη όψη, και σχεδόν πάντα βλέπω εκείνη τη μικρή παύση στο βλέμμα τους, σαν να προσπαθούν να καταλάβουν αν πρόκειται για τεχνική επιλογή ή για κάποια άρνηση. Κι όμως δεν είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο, ή ίσως είναι και τα δύο μαζί. Είναι ένα συναίσθημα δύσκολο να διατυπωθεί και ακόμη περισσότερο μια επιτακτική ανάγκη να κινηθώ αντίθετα στη φθαρτότητα της ύλης, αντίθετα στη βεβαιότητα ότι όλα όσα φαίνονται θα καταρρεύσουν κάποτε μέσα στην ίδια τους τη φανέρωση.
Τους εξηγώ επίσης πως ενώ τα έργα, φαινομενικά, αποπνέουν γαλήνη και ηρεμία, στην πραγματικότητα γεννιούνται κάτω από συνθήκες βαθιάς εξάντλησης για μένα. Έρχονται από μια πραγματική πάλη. Είναι η μορφή που παίρνει η αντοχή όταν επιμένει να μη διαλυθεί. Η γαλήνη που βλέπουν δεν είναι δώρο, είναι αποτέλεσμα. Είναι κάτι που κερδήθηκε με κόπο, σχεδόν με ενοχή, σαν να μη δικαιούται κανείς να δείχνει φως αν δεν έχει πρώτα περάσει από το σκοτάδι του σώματος.
Και ύστερα τους μιλώ για τη βία που ενυπάρχει μέσα στη διαδικασία. Τους λέω πως τρίβω μανιωδώς το κάμποτο με συρμάτινες βούρτσες, πως δεν πρόκειται για απλό τρίψιμο αλλά για χάραξη. Και πως μόνο μέσα από τη χάραξη μαθαίνει κανείς το σκληρό, το όριο, τον έλεγχο. Η ύλη δεν σε δέχεται με ευγένεια. Σου αντιστέκεται. Και χρειάζεται να την πλησιάσεις σαν να δοκιμάζεις κάτι που μπορεί να σε πληγώσει, κάτι που όμως οφείλεις να αγγίξεις μέχρι τέλους.
Μόνο τότε αρχίζεις να καταλαβαίνεις πως ό,τι χαράζει, χαράζεται. Πως η πράξη δεν αφήνει σημάδι μόνο πάνω στο έργο αλλά επιστρέφει και γίνεται χαρακιά μέσα σου. Και καθώς επιμένεις αντιλαμβάνεσαι πως αυτό που κυνηγάς δεν είναι το ωραίο, αλλά μια ειλικρινής ισορροπία απέναντι στην απώλεια, μια σιωπηλή συμφωνία με το αναπόφευκτο.
Ακόμη και όταν επιλέγω να φωτογραφίσω το εξώφυλλο ενός βιβλίου και η σκιά μου πέφτει επάνω του, δεν αποτραβιέμαι. Αντιθέτως επιμένω να καθρεφτίζεται εκεί η σκιά μου, ακόμη κι όταν μου λένε πως είναι λάθος. Γιατί δεν με ενδιαφέρει η καθαρότητα της εικόνας αλλά η αλήθεια της παρουσίας, ακόμη κι όταν αυτή εμφανίζεται μόνο ως ίχνος.
Και στο τέλος, εκεί που όλα μοιάζουν να αδειάζουν, αντιλαμβάνομαι κάτι ακόμη πιο παράδοξο, πως η απουσία είναι η ύψιστη μορφή της παρουσίας. Όχι επειδή εξιδανικεύεται, αλλά επειδή είναι η μόνη αλήθεια που δεν μπορεί να υποκριθεί, η μόνη που στέκει χωρίς να διεκδικεί διάρκεια, χωρίς να υπόσχεται τίποτα πέρα από το γεγονός ότι υπήρξε.
Όπως επίσης με ενδιαφέρει βαθιά το σχέδιο ως πρόγραμμα. Όχι το σχέδιο ως προκαταρκτική πράξη, αλλά ως αυτόνομο πεδίο σκέψης και πειθαρχίας. Με απασχολεί κάθε εκλέπτυνση, κάθε αφαιρετική απόδοση, κάθε δημιουργία νέου συμπλέγματος σχεδιαστικού τόνου και βάθους που γεννιέται μέσα από τον τόνο και όχι μέσα από το σημείο προοπτικής. Η έννοια του βάθους δεν με αφορά ως οπτική ψευδαίσθηση αλλά ως αντιληπτική εμπειρία που αναδύεται από τη διαστρωμάτωση των επιφανειών. Αναζητώ έναν χώρο που δεν περιγράφεται αλλά υποβάλλεται, που δεν οργανώνεται από τη γραμμή αλλά από τη συσσώρευση της τονικής έντασης.
Χαρακτηριστικό δείγμα αυτής της εργασίας αποτελεί η εικαστική μελέτη με τίτλο «Κεφαλή Αθηνάς». Το έργο προέκυψε ως στοχασμός πάνω στην κεφαλή της θεάς Αθηνάς όπως αυτή αποτυπώνεται στη χαρακτική σύνθεση του ελληνικού χαρτονομίσματος των 100 δραχμών, έκδοση του 1978, έργο του διακεκριμένου Έλληνα χαράκτη Λάμπρου Ορφανού. Η συγκεκριμένη χάραξη συνιστά για μένα μια συμπυκνωμένη έκφραση γραμμικής πειθαρχίας, υψηλής τεχνικής ακρίβειας και μορφολογικής σταθερότητας, ενταγμένη σε ένα αυστηρά οργανωμένο σύστημα εικονογράφησης που υπηρετεί ταυτόχρονα την αισθητική και τη λειτουργική ασφάλεια του νομισματικού αντικειμένου.
Σε συνειδητή αντίστιξη προς αυτή τη γραμμική και περιγραφική λογική επιχείρησα έναν μετασχηματισμό της μορφής χωρίς τη χρήση περιγράμματος ή γραμμής. Η κεφαλή της Αθηνάς συγκροτήθηκε αποκλειστικά μέσω τονικών σχέσεων, επάλληλων στρώσεων διαφάνειας και διαβαθμίσεων φωτεινότητας. Ο όγκος και ο χώρος δεν περιγράφονται αλλά αναδύονται ως αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης επιφανειών. Κάθε επίπεδο διατηρεί μία και μόνη όψη χωρίς περιμετρική οριοθέτηση, επιτρέποντας στη μορφή να παραμένει ανοιχτή, διαπερατή και σε διαρκή μεταβολή.
Η χωρική αντίληψη του έργου συνομιλεί άμεσα με αρχές που συναντώ στον κονστρουκτιβισμό και ειδικότερα με τη θεωρητική διατύπωση του Alexander Rodchenko σχετικά με τη σχέση δύο επιπέδων ως επαρκούς συνθήκης για την παραγωγή αίσθησης βάθους. Το βάθος εδώ δεν είναι προοπτικό αλλά τονικό και αντιληπτικό. Προκύπτει από τη διασταύρωση επιφανειών και όχι από τη γραμμική περιγραφή της μορφής.
Το έργο εκτελέστηκε σε βελούδινο χαρτί από εκατό τοις εκατό βαμβάκι, με χρήση ξηρών ορυκτών σκονών και γραφίτη χωρίς την προσθήκη νερού. Η χρωματική επίστρωση επιτεύχθηκε μέσω πολλαπλών επαναληπτικών περασμάτων και επίμονης διαδικασίας τριβής κατά τη φορά του προσώπου. Η κατεύθυνση των κινήσεων παρέμεινε καθοριστική, γιατί ακόμη και σε ένα φαινομενικά τονικό έργο οι αόρατες χαράξεις εξακολουθούν να οργανώνουν τις αντιληπτικές εντάσεις.
Καθοριστική υπήρξε και η αντιστροφή της συνθήκης του φωτός. Ενώ η Αθηνά του Ορφανού συγκροτείται εντός καθεστώτος φωτεινής σαφήνειας, εδώ η μορφή αποδίδεται σε έντονο αντιθετικό φωτισμό και λειτουργεί ως αχνό, αποσυρόμενο σχέδιο. Το ανώτερο τμήμα της κεφαλής παραμένει λευκό και αποκομμένο, επιτρέποντας στη μορφή να διαφεύγει προς τα άνω. Η αναγωγή στο λευκό, ως έννοια που συναντάται στη βυζαντινή αγιογραφία στην απόδοση του ακτίστου φωτός, λειτουργεί για μένα ως ιστορικό και θεωρητικό σημείο αναφοράς. Στην παρούσα περίπτωση όμως η συνθήκη αυτή αντιστρέφεται. Το φως αντικαθίσταται από τον σκοτεινό προπλασμό, αποδυναμώνοντας την αναγνωρισιμότητα της φυσιογνωμίας. Το πρόσωπο δεν προσλαμβάνεται πλέον ως ατομική μορφή αλλά ως αρχέτυπο και σύμβολο.
Έτσι η «Κεφαλή Αθηνάς» δεν αποτελεί παραλλαγή της χαρακτικής μήτρας αλλά μια αντίστροφη εικαστική πράξη, μια μετάβαση από τη γραμμή στον τόνο, από τη σαφήνεια στην αντίληψη, από το περιγραφικό στο βιωματικό. Η μορφή αποσύρεται και η ανάγνωση μεταφέρεται στο πεδίο της οπτικής εμπειρίας, εκεί όπου το σχέδιο παύει να είναι περίγραμμα και γίνεται κατάσταση.
Κωνσταντίνος Μούσσας: Είσαι ιδρυτικό μέλος της καλλιτεχνικής ομάδας «Ξύλινος Ιππέας» , η οποία έχει εκτός των άλλων επιμεληθεί και την έκθεσή σου. Μίλησέ μας σχετικά καθώς και για τους υπόλοιπους συντελεστές αυτής της προσπάθειας.
Νίκος Κανόγλου: Η καλλιτεχνική ομάδα «Ξύλινος Ιππέας» ιδρύθηκε τον Σεπτέμβριο του 2022 από τη Ματίνα Σταυροπούλου κι εμένα, και από την αρχή λειτούργησε ως ένα ανοιχτό σχήμα που διευρύνεται διαρκώς με τη συμμετοχή καλλιτεχνών και θεωρητικών, όχι μόνο από τον χώρο των εικαστικών αλλά και από ευρύτερα πεδία σκέψης. Στόχος μας είναι ο επαναπροσδιορισμός της θέσης του καλλιτέχνη απέναντι στην τέχνη και ταυτόχρονα η σφαιρική καταγραφή του λόγου του μέσα στον σύγχρονο πολιτισμό, με έμφαση στον κοινωνικό και δημόσιο ρόλο της καλλιτεχνικής πράξης.
Η ομάδα δρα τόσο επιμελητικά όσο και παρεμβατικά. Έχει οργανώσει εκθέσεις, performances και βιωματικές δράσεις με οικολογικές και κοινωνικές προεκτάσεις, σε θεσμικούς χώρους αλλά και στον αστικό ιστό. Ενδεικτικά αναφέρω την έκθεση και performance ANIMALIA σε συνεργασία με το μουσικό σχήμα INCIRRINA στη Γκαλερί 7, δράσεις για την Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος στον δημόσιο χώρο, την performance Pasiphaee Apologia στο Κόκκινο Σπίτι στη Χαλκίδα, καθώς και την performance ΝΑΞΑΙ στο φεστιβάλ της Νάξου υπό την αιγίδα της UNESCO. Παράλληλα, η ομάδα έχει επιμεληθεί εκδόσεις και εκθέσεις, όπως τη μονογραφία της Ματίνας Σταυροπούλου και την έκθεση «Τα Χρειώδη» στη Δημοτική Πινακοθήκη Νίκαιας, ενώ έχει αναπτύξει και εκπαιδευτικά προγράμματα σε συνεργασία με τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση Πειραιά.
Πέρα από τις δράσεις, αυτό που με ενδιαφέρει περισσότερο είναι πως ο «Ξύλινος Ιππέας» λειτουργεί ως συλλογικό σώμα σκέψης και πράξης, ένα πεδίο συνάντησης όπου η επιμέλεια, η θεωρία και η καλλιτεχνική παραγωγή συνυπάρχουν οργανικά, διαμορφώνοντας κάθε φορά τις συνθήκες μέσα στις οποίες παρουσιάζεται και η δική μου εργασία.
Κωνσταντίνος Μούσσας: Μια ερώτηση που συνηθίζω να κάνω σε όλους τους συναδέλφους σου: μετά από μια πρωτόγνωρη περίοδο πανδημίας και οικονομικής κρίσης περάσαμε σε μια εποχή ανατροπής κάθε έννοιας ατομικού και κοινωνικού δικαίου, γενικευμένων πολέμων και συγκρούσεων. Πώς επηρεάζει το έργο σου η -αν το επηρεάζει η επικαιρότητα;
Νίκος Κανόγλου: Η επικαιρότητα δεν εισέρχεται στο έργο μου ως άμεσο σχόλιο ούτε ως εικονογραφική αναπαράσταση γεγονότων. Δεν με απασχολεί η επιφάνεια της είδησης αλλά το υπόγειο ίχνος που αφήνει μέσα στον άνθρωπο. Η περίοδος της πανδημίας, η οικονομική ασφυξία, η διάρρηξη της έννοιας του δικαίου, οι πόλεμοι και οι διαρκείς συγκρούσεις, δεν λειτουργούν για μένα ως θεματολογία αλλά ως συνθήκη ψυχισμού. Ως ένα πυκνό στρώμα σιωπής, φόβου και φθοράς που διαπερνά την ανθρώπινη παρουσία.
Αυτό που μετατοπίζεται στο έργο μου δεν είναι το θέμα αλλά η ένταση. Η αίσθηση της απουσίας γίνεται βαθύτερη, η σκιά πυκνώνει, η ύλη αντιστέκεται περισσότερο. Σε περιόδους ιστορικής αστάθειας αισθάνομαι ακόμη μεγαλύτερη ανάγκη να επιστρέψω στο αρχέτυπο, στη μνήμη μακράς διάρκειας, σε μορφές και σύμβολα που έχουν ήδη επιβιώσει άλλων καταστροφών. Όχι ως καταφυγή αλλά ως μέτρο σύγκρισης της ανθρώπινης μοίρας.
Η επικαιρότητα, λοιπόν, με επηρεάζει όχι ως εικόνα αλλά ως βάρος. Ως πίεση πάνω στην ύλη, πάνω στο σώμα, πάνω στη διαδικασία. Με ωθεί να αφαιρώ περισσότερο, να σιωπώ περισσότερο, να αναζητώ εκείνο το ελάχιστο ίχνος που επιμένει να υπάρχει ακόμη κι όταν όλα γύρω του καταρρέουν. Αν κάτι αλλάζει, είναι η ανάγκη για ειλικρίνεια. Σε τέτοιες εποχές δεν μπορείς να κατασκευάσεις φως, οφείλεις να το κερδίσεις.
Ίσως τελικά η σχέση μου με την επικαιρότητα να συνοψίζεται σε αυτό. Δεν την αναπαριστώ, τη διαπερνώ. Και αφήνω το έργο να κρατήσει όχι το γεγονός αλλά τη φθορά που αυτό εγγράφει μέσα μας.
Κωνσταντίνος Μούσσας: Ταξιδεύεις συχνά. Προφανώς η διαδικασία αυτή λειτουργεί βιωματικά στο έργο σου. Από την άλλη παρακολουθείς τα όσα συμβαίνουν σε εικαστικό επίπεδο στο εξωτερικό. Μίλησε μας σχετικά. Θα ήθελα να μας πεις πώς βλέπεις την καλλιτεχνική πραγματικότητα στην Ελλάδα γενικότερα.Και κλείνοντας θα ήθελα να μας «αποκαλύψεις» , κάποια από τα μελλοντικά σου καλλιτεχνικά σχέδια και στόχους.
Νίκος Κανόγλου: Ταξιδεύω συχνά και μπορώ να πω πως το ταξίδι δεν λειτουργεί για μένα ως διακοπή αλλά ως ουσιώδης προέκταση της εργασίας μου. Είναι σχεδόν βέβαιο πως κάθε χρόνο θα πραγματοποιήσω ένα μεγάλο ταξίδι στην Ευρώπη και εξωευρωπαϊκά . Παλαιότερα, πριν από την περίοδο του εγκλεισμού, ταξίδευα ακόμη περισσότερο, με μια σχεδόν σωματική ανάγκη να μετακινούμαι. Πιστεύω βαθιά πως η πραγματική συνάντηση με την τέχνη βρίσκεται στα μουσεία του κόσμου, μέσα στις μεγάλες μητροπόλεις όπου τα έργα δεν αναπαράγονται αλλά υπάρχουν, φέρουν κλίμακα, υλικότητα, σιωπή. Η συνάντηση με την τέχνη προϋποθέτει τη γνωριμία της και αυτή η γνωριμία δεν μπορεί να είναι μόνο θεωρητική ή αποσπασματική.
Νιώθω πως μορφοποιήθηκα περισσότερο μέσα από τα ταξίδια μου παρά μέσα από σχολές ή πανεπιστήμια. Όταν εντοπίσω έναν προορισμό, αφοσιώνομαι ολοκληρωτικά σε αυτόν, σαν να ακολουθώ ένα προσωπικό πρόγραμμα σπουδών. Από το πρωί μέχρι αργά κινούμαι μέσα σε μουσεία και γκαλερί, παρατηρώντας όχι μόνο τα έργα αλλά και τον τρόπο που παρουσιάζονται, τον τρόπο που συνομιλούν με τον χώρο και το κοινό. Παράλληλα με ενδιαφέρει η γαστρονομία, η κοινωνική ζωή, η καθημερινότητα της πόλης, γιατί πιστεύω πως ο πολιτισμός δεν συγκροτείται μόνο μέσα στους εκθεσιακούς χώρους αλλά διαχέεται στο σύνολο της εμπειρίας. Όλα αυτά λειτουργούν βιωματικά, συσσωρεύονται και επιστρέφουν αργότερα μέσα στο έργο ως μνήμη, ως ρυθμός, ως σιωπηλή επιρροή.
Παρακολουθώ με προσοχή όσα συμβαίνουν σε εικαστικό επίπεδο στο εξωτερικό, όχι με διάθεση σύγκρισης αλλά κατανόησης. Με ενδιαφέρει να βλέπω προς τα πού μετατοπίζεται ο λόγος της τέχνης, πού εντείνεται και πού αποδυναμώνεται, ποια είναι τα όρια ανάμεσα στην εμπειρία και στο θέαμα. Τα ταξίδια αυτά λειτουργούν και ως δοκιμασία θέσης, σε βοηθούν να καταλάβεις πού στέκεσαι, τι σε αφορά πραγματικά και τι όχι.
Λυπάμαι που το λέω, αλλά το να κάνεις τέχνη στην Ελλάδα παραμένει μια δύσκολη υπόθεση που απαιτεί επιμονή και αντοχή. Οι δομές είναι περιορισμένες, οι ευκαιρίες συχνά άνισες και το πεδίο κουβαλά ακόμη βαρίδια προηγούμενων δεκαετιών. Ωστόσο κανείς δεν πρέπει να τα παρατά. Εκεί έξω διαμορφώνεται ήδη μια νέα γενιά ανθρώπων που επιχειρεί να δομήσει εκ νέου μια σύγχρονη και ουσιαστική εικαστική σκηνή. Είναι εμφανές πως πολλά από τα σχήματα, τις νόρμες και τις τάσεις του παρελθόντος έχουν αρχίσει να μετατοπίζονται.
Ως γενιά αισθάνομαι πως δεν φέρουμε τα λάθη των προηγούμενων ούτε εικαστικά ούτε ηθικά. Προσωπικά προσπάθησα να αποκοπώ από λανθασμένα πρότυπα, από επιβεβλημένες αισθητικές και από μηχανισμούς που λειτουργούσαν περισσότερο ως σύστημα παρά ως καλλιτεχνική αναγκαιότητα. Πιστεύω πως αξίζει κανείς να τολμά όταν έχει προηγουμένως ψάξει βαθιά μέσα του. Το ουσιαστικό ζήτημα είναι να βρεις τον πυρήνα σου, να σκάψεις τόσο βαθιά ώστε να φτάσεις στο κουκούτσι σου, σε εκείνο το σημείο όπου η πράξη δεν μιμείται αλλά προκύπτει.
Σε ό,τι αφορά τα μελλοντικά μου σχέδια, αυτό που με απασχολεί είναι η συνέχιση αυτής της εσωτερικής έρευνας με ακόμη μεγαλύτερη προσήλωση. Με ενδιαφέρει η ανάπτυξη νέων ενοτήτων έργων που θα εμβαθύνουν περαιτέρω στη σχέση ύλης, σκιάς και μνήμης, καθώς και η παρουσίασή τους σε χώρους που διαθέτουν ιστορικό και συμβολικό βάθος, εντός και εκτός Ελλάδας. Παράλληλα επιθυμώ να ενισχύσω τη συλλογική δράση μέσα από τον «Ξύλινο Ιππέα», διευρύνοντας τις επιμελητικές και παρεμβατικές μας πρωτοβουλίες.
Ο στόχος δεν είναι η εξωστρέφεια ως αυτοσκοπός αλλά η τοποθέτηση του έργου σε ένα ευρύτερο πολιτισμικό πεδίο διαλόγου. Να συνεχίσω να εργάζομαι με συνέπεια, να ταξιδεύω, να μαθαίνω και να επιστρέφω κάθε φορά στο εργαστήριο με μεγαλύτερη επίγνωση. Γιατί στο τέλος όλα δοκιμάζονται εκεί, μπροστά στην ύλη και στο φως που, αν έρθει, έρχεται πάντα αργά και με κόπο.
Το IMCAS World Congress 2026, που πραγματοποιήθηκε στο Παρίσι, ανέδειξε τις νεότερες εξελίξεις στην αισθητική ιατρική, τη δερματολογία και την πλαστική χειρουργική. Το συνέδριο επιβεβαίωσε τη μετάβαση του πεδίου προς πιο εξατομικευμένες και βιολογικά προσανατολισμένες προσεγγίσεις, με έμφαση στην ασφάλεια, τη μακροπρόθεσμη αποτελεσματικότητα και τη συνολική υγεία του δέρματος σε μια ολιστική προσέγγιση.
1. Νέα δεδομένα στην ενέσιμη αισθητική
Ιδιαίτερη βαρύτητα δόθηκε στις σύγχρονες εξελίξεις των ενέσιμων θεραπειών με υαλουρονικό οξύ και βιοδιεγερτικούς παράγοντες. Παρουσιάστηκαν πολυκεντρικές μελέτες που ανέδειξαν τη σημασία της ρεολογίας, της κατανομής δηλαδή του υλικού στους ιστούς και της αλληλεπίδρασης με το εξωκυττάριο matrix. Αξιοσημείωτη ήταν η ενσωμάτωση της εμμηνόπαυσης ως ανεξάρτητου βιολογικού παράγοντα σε κλινικές μελέτες, με δεδομένα που υποδεικνύουν διαφοροποιήσεις στη δερματική ελαστικότητα, την υδάτωση και τη διάρκεια του αποτελέσματος των fillers. Παγκόσμια έρευνα σε πάνω από 4.300 γυναίκες, ανέδειξε τυποποιημένα κλινικά συμπτώματα που σχετίζονται με τη μείωση των οιστρογόνων κατά την εμμηνοπαυσιακή περίοδο — όπως αύξηση των ρυτίδων, απώλεια σφριγηλότητας, ξηρότητα και θαμπάδα του δέρματος.
2. Ενεργειακές συσκευές και τεχνολογικές πλατφόρμες
Οι συνεδρίες που αφορούσαν ενεργειακές τεχνολογίες επικεντρώθηκαν στη χρήση ραδιοσυχνοτήτων, λέιζερ και συνδυαστικών πλατφορμών για βελτίωση της υφής, της αγγείωσης και της σφριγηλότητας του δέρματος. Παρουσιάστηκαν νέα συστήματα με βελτιστοποιημένο έλεγχο θερμικής ενέργειας και αυξημένα προφίλ ασφάλειας, υποστηρίζοντας τη σταδιακή μετατόπιση από επιθετικές παρεμβάσεις σε ελεγχόμενη βιοδιέγερση. Κατά τη διάρκεια του συνεδρίου, η Galderma παρουσίασε δέκα επιστημονικές ανακοινώσεις που καλύπτουν το φάσμα των ενέσιμων αισθητικών θεραπειών, συμπεριλαμβανομένων των υαλουρονικών fillers, βιοδιεγερτών (π.χ. Poly-L-lactic acid) και νευροτοξινών.
3. Ασφάλεια, βιοσυμβατότητα και παραγωγή fillers
Σημαντικό μέρος του επιστημονικού διαλόγου αφιερώθηκε στη βελτίωση των διαδικασιών παραγωγής ενέσιμων υλικών. Νεότερα δεδομένα έδειξαν ότι η μείωση των χημικών παραγόντων διασύνδεσης και η αυξημένη καθαρότητα των προϊόντων σχετίζονται με χαμηλότερα ποσοστά καθυστερημένων φλεγμονωδών αντιδράσεων. Η ασφάλεια αναδείχθηκε ως βασικός δείκτης ποιότητας, ισάξιος της αισθητικής αποτελεσματικότητας.
4. Εξελίξεις στην κλινική πρακτική
Στις κλινικές συνεδρίες συζητήθηκαν σύγχρονες προκλήσεις, όπως η αντιμετώπιση απώλειας όγκου που σχετίζεται με ταχείες μεταβολικές αλλαγές (π.χ. από απώλεια βάρους) “Ozempic Face”και η επέκταση των ενδείξεων της αλλαντικής τοξίνης τύπου Α σε μη παραδοσιακές περιοχές. Τονίστηκε η ανάγκη βαθιάς ανατομικής γνώσης και εξατομικευμένου σχεδιασμού θεραπείας.
Συμπεράσματα και Κατευθύνσεις Πρακτικής
Το IMCAS 2026 υπογράμμισε την ανάγκη για:
Τεκμηριωμένη, εξατομικευμένη προσέγγιση στις αισθητικές θεραπείες με βάση τα νεότερα δεδομένα.
Ενσωμάτωση βιολογικών παραγόντων, όπως η εμμηνόπαυση, στη λήψη αποφάσεων και στο θεραπευτικό σχεδιασμό.
Συνδυασμό τεχνολογιών για ολοκληρωμένα αποτελέσματα που υπερβαίνουν απλές μορφολογικές αλλαγές και προσεγγίζουν την υγεία του δέρματος συνολικά.
Haddad A, et al. International consensus: Sculptra®/Restylane® Skinboosters™ for non-facial rejuvenation. Poster presented at IMCAS 2026; Jan 29–31, 2026; Paris, France.
Fabi SG, et al. Regenerative aesthetic effects of poly L-lactic acid treatment. Poster presented at IMCAS 2026; Jan 29–31, 2026; Paris, France.
Galderma showcases advances in injectable aesthetics at IMCAS 2026. Press release, Galderma, Jan 22, 2026.
Galderma tackles menopause-related skin changes with global survey and clinical trial inclusivity. Press release, Galderma, Jan 30, 2026.
IMCAS World Congress 2026 overview and scientific program. IMCAS official materials.
Όταν η δημιουργικότητα γίνεται σύμμαχος της υγείας και ένας πρωτότυπος τρόπος αντιγήρανσης.
Στην εποχή όπου η αντιγήρανση σε μεγάλο βαθμό και ειδικά στις δυτικές κοινωνίες ταυτίζεται συχνά με επεμβατικές θεραπείες και ακριβά καλλυντικά, η επιστήμη στρέφει το βλέμμα της σε έναν πιο απρόσμενο αλλά προσιτό σύμμαχο: την Τέχνη. Ζωγραφική, μουσική, χορός, θέατρο αλλά και επισκέψεις σε μουσεία φαίνεται πως δεν αποτελούν μόνο πολιτιστική εμπειρία, αλλά και παράγοντες που μπορούν να συμβάλουν στη διατήρηση της νοητικής και ψυχικής υγείας καθώς περνούν τα χρόνια.
Σύμφωνα με πρόσφατο άρθρο της Washington Post, ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι άτομα που συμμετέχουν συστηματικά σε δημιουργικές δραστηριότητες παρουσιάζουν βραδύτερο ρυθμό γήρανσης του εγκεφάλου σε σύγκριση με συνομηλίκους τους που δεν έχουν ανάλογη ενασχόληση. Η εφημερίδα αναφέρεται σε μελέτες που συνδέουν τη μουσική, τον χορό και τη δημιουργία τέχνης με καλύτερες επιδόσεις στη μνήμη, την προσοχή και την εκτελεστική λειτουργία, ακόμη και σε μεγαλύτερες ηλικίες.
Ο εγκέφαλος σε δράση
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η τέχνη λειτουργεί ως «νοητική άσκηση». Η διαδικασία της δημιουργίας ή ακόμη και της ενεργητικής παρατήρησης ενός έργου ενεργοποιεί πολλαπλά εγκεφαλικά δίκτυα ταυτόχρονα: αισθητηριακά, συναισθηματικά και γνωστικά. Αυτός ο συνδυασμός φαίνεται να ενισχύει τη νευροπλαστικότητα – την ικανότητα δηλαδή του εγκεφάλου να προσαρμόζεται και να δημιουργεί νέες συνδέσεις, ένα στοιχείο-κλειδί στην επιβράδυνση της νοητικής φθοράς.
Η Washington Post επισημαίνει επίσης ότι ακόμη και η παθητική επαφή με την τέχνη, όπως η παρακολούθηση συναυλιών ή η επίσκεψη σε μουσεία, σχετίζεται με μειωμένο κίνδυνο γνωστικής έκπτωσης. Δεν απαιτείται, δηλαδή, κάποιος να είναι καλλιτέχνης για να αποκομίσει τα οφέλη.
Τέχνη, στρες και βιολογική ηλικία
Πέρα από τον εγκέφαλο, η τέχνη φαίνεται να επηρεάζει και τη συνολική βιολογική κατάσταση του οργανισμού. Μελέτες που επικαλούνται διεθνή μέσα δείχνουν ότι η ενασχόληση με καλλιτεχνικές δραστηριότητες μειώνει τα επίπεδα στρες και κορτιζόλης, ορμόνης που συνδέεται με τη γήρανση, τη φλεγμονή και την εμφάνιση χρόνιων παθήσεων.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στο συναίσθημα του «θαυμασμού» (awe) – τη βαθιά συναισθηματική εμπειρία που μπορεί να προκαλέσει ένα έργο τέχνης. Όπως σημειώνει η Washington Post, αυτό το συναίσθημα έχει συνδεθεί με θετικές αλλαγές στη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος και με βελτίωση της ψυχικής ισορροπίας. «Το βίωσα ο ίδιος με τρόπο που ποτέ δεν πίστευα ότι θα μπορούσα», γράφει η αρθρογράφος της Post, Dana Milbank.
Η κοινωνική διάσταση της δημιουργικότητας
Η τέχνη λειτουργεί, ταυτόχρονα, και ως κοινωνικός καταλύτης. Ομαδικά μαθήματα, χορωδίες, θεατρικές ομάδες ή πολιτιστικές εκδηλώσεις ενισχύουν την κοινωνική επαφή – έναν παράγοντα που οι επιστήμονες θεωρούν καθοριστικό για την υγιή γήρανση. Η μοναξιά, αντίθετα, έχει συσχετιστεί με ταχύτερη γνωστική και σωματική φθορά.
Μια διαφορετική ματιά στην αντιγήρανση
Το συμπέρασμα που αναδύεται είναι σαφές: η αντιγήρανση δεν αφορά μόνο την εξωτερική εμφάνιση, αλλά τη διατήρηση ποιότητας ζωής. Η τέχνη προσφέρει έναν δρόμο προς τη μακροζωία που περνά μέσα από τη χαρά, τη δημιουργία και τη σύνδεση.
Όπως συνοψίζει χαρακτηριστικά η Washington Post, η δημιουργικότητα ίσως να μην σταματά τον χρόνο, μπορεί όμως να μας βοηθήσει να τον ζούμε με πιο «νεανικό» τρόπο – πνευματικά, συναισθηματικά και κοινωνικά.
Τιμές, θεραπείες και σύγκριση με καλλυντικά & κοσμητικές υπηρεσίες
Πολλοί θεωρούν τις θεραπείες αντιγήρανσης (όπως Botox, υαλουρονικό οξύ, μεσοθεραπείες κ.λπ.) ως υπερβολικά ακριβές. Όμως, αν συγκρίνουμε το κόστος με το αποτέλεσμα, τη διάρκεια και το συνολικό όφελος, τότε η εικόνα αλλάζει και δείχνει ότι στην πραγματικότητα πολλές φορές είναι μια οικονομικά λογική επένδυση στην εμφάνιση και στην αυτοπεποίθηση.
Ας δούμε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα:
Θεραπεία Αντιγήρανσης (Botox)
Ενδεικτικό πλάνο:
2 συνεδρίες Botox τον χρόνο
Μέσο κόστος ανά συνεδρία: 200 €
Ετήσιο κόστος:
200 € × 2 = 400 € / έτος
Αποτέλεσμα:
Μείωση ρυτίδων για 4–6 μήνες ανά συνεδρία
Σταθερή, ξεκούραστη και νεανική όψη όλο τον χρόνο
Δεν απαιτείται καθημερινή χρήση προϊόντων για αποτέλεσμα
Καλλυντικά Αντιγήρανσης (χωρίς ιατρική θεραπεία
Ενδεικτικό καλάθι προϊόντων:
Αντιγηραντική κρέμα ημέρας: 50 €
Κρέμα νυκτός: 50 €
Ορός (serum): 40 €
Κρέμα ματιών: 30 €
Σύνολο ανά αγορά: ~170 €
Τα περισσότερα καλλυντικά διαρκούν 2–3 μήνες.
Ετήσιο κόστος:
170 € × 4 αγορές = 680 € / έτος
Αποτέλεσμα:
Καλή ενυδάτωση και λάμψη
Ήπια βελτίωση λεπτών γραμμών
Όχι ουσιαστική αντιμετώπιση ρυτίδων έκφρασης
Γιατί λοιπόν οι θεραπείες αντιγήρανσης δεν είναι στην πραγματικότητα «ακριβές»:
Αποτελεσματικότητα και διάρκεια επίδρασης
Τα Botox / fillers μπορούν να δώσουν ορατή μείωση ρυτίδων για μήνες (συχνά έως ~6 μήνες ή και περισσότερο) – περισσότερο από οποιαδήποτε κρέμα. Μια επένδυση ~200 € + ανά συνεδρία που επαναλαμβάνεται λιγότερο συχνά προσφέρει αξιοσημείωτα αποτελέσματα, σε αντίθεση με καθημερινές αγορές προϊόντων που έχουν λιγότερο άμεσο όφελος.
Στην ουσία, η αποτελεσματικότητα ανά ευρώ είναι πολύ υψηλότερη στις ιατρικές θεραπείες:
Π.χ. 1 Botox συνεδρία ≈ τιμή 3–5 μήνες προϊόντων προσώπου — με πολύ πιο εμφανή αλλαγή.
Πολλές κρέμες χρειάζεται να χρησιμοποιούνται καθημερινά, μήνες/χρόνια για ήπια όφελος.
Συμπέρασμα
Οι θεραπείες αντιγήρανσης δεν είναι υπερβολικά «ακριβές» αν συγκριθούν με:
την ποσότητα χρήματος που δαπανάται σε προϊόντα που έχουν μικρότερο αποτέλεσμα,
τις τακτικές επισκέψεις σε κοσμητικές υπηρεσίες,
και το χρονικό όφελος που προσφέρουν οι επεμβατικές ή μη επεμβατικές ιατρικές θεραπείες.
Αντί να δίνεις πολλά χρήματα συνεχώς σε προϊόντα που δεν έχουν δραστικό αποτέλεσμα, ή να επαναλαμβάνεις αισθητικές υπηρεσίες που δεν επηρεάζουν βαθιά το δέρμα, μια καλά επιλεγμένη θεραπεία αντιγήρανσης μπορεί πραγματικά να είναι value for money για όποιον θέλει πραγματικό αντίκτυπο στην εμφάνισή του.
